Weblog Kees Klok

Literair dagboek 1992 (3)

2012-01-30T22:11:00.006+01:00

Vrijdag, 3 januari:

In de oudejaarsnacht, kijkend naar de kerstboombrand op het schoolplein, kou gevat. Een beetje symptomatisch voor wat ik van het komende jaar verwacht. De nieuwjaarsviering samen met Stella beleefd. Desalniettemin heel gezellig, al bleef het tot drie uur onrustig op het plein. Op nieuwjaarsdag kwamen Herbert en Maria even aan en 's avonds hadden we Lupius en Thijs op het eten. We wilden ook Piet v.d. Maagdenberg vragen, maar die neemt al dagen de telefoon niet op (hoewel hij wel in de stad is gesignaleerd).

Een betere versie van Snapshot geschreven en nog wat kleine verbeteringen aangebracht in Schrijver op school. Thijs vond ze mooi. Na het weekeinde stuur ik ze naar De Tweede Ronde. Vandaag maar wat aangerommeld (schilderwerk in de logeerkamer, schoongemaakt) en begonnen met lessen voorbereiden. Van dichten is niet veel gekomen. Toch zou een vijfde gedicht, ter afronding van de vakantie, mooi zijn. Ik word hier echter te veel afgeleid. Gisteren bijvoorbeeld op een nieuwe keuken uit geweest. We denken iets aardigs te hebben gevonden bij een zaak op de Grote Markt.

Zaterdag, 5 januari:

Hoogtepunt van de verkoudheid. Verergerd door een stuk of wat kloeke trappisten, gisteravond bij Maarten en Nella. Als het een werkdag zou zijn geweest, was ik thuis gebleven. Wat geschilderd en de kerstboom afgetuigd, maar niets geschreven. Overmorgen begint het lieve leven op school weer. Mooie boel: salaris niet in orde, per 1-1 loonslaaf voor een ander bestuur en deze week weer geen fatsoenlijke advertentie in de Volkskrant.

Morgen ga ik Martin Ros bellen, want ik heb nu lang genoeg gewacht op antwoord op mijn brief. Deze week ook een begin maken met een stuk voor Kruispunt. En daarna wil ik nog uitsluitend schrijfwerk doen dat fatsoenlijk wordt betaald.

Dinsdag, 7 januari:

De verkoudheid neemt af. Ik verwacht morgen weer min of meer normaal te kunnen praten. Wat een dag weer. F. maakte bekend dat hij bij nader inzien besloten heeft de benoeming tot rector van de nieuwe fusieschool niet te aanvaarden. Voor hem een kleine, persoonlijke tragedie, voor ons een ramp, want hij heeft zichzelf in één klap uitgerangeerd. Had hij niet gesolliciteerd dan was er niets aan de hand geweest, maar nadat alles uitgebreid in de pers is geweest, loopt hij voor de verantwoordelijkheid weg. Ik kan er nog wel een beetje begrip voor opbrengen, maar op de buitenwacht maakt het natuurlijk een bijzonder negatieve indruk. Daardoor staat hij vanaf nu ook zwak tegenover de figuurzagers die in de fusieschool de dienst gaan uitmaken.

Na school als de bliksem naar Utrecht gespoord om The Eastern Question van Anderson op te halen en mijn UB-pas te verlengen. Dacht nog even langs Karin en Hugo te gaan, maar het was zo koud en thuis wachtte nog zoveel werk, dat ik er van heb afgezien. Na het eten tegen heug en meug gewerkt aan de 'methode Versluys' en een paar brieven geschreven. Morgen gaan er zeven gedichten naar De Tweede Ronde. Bobby Kinghe stuur ik naar Kreatief in Antwerpen.

In de trein gestudeerd op de artikelen die de Amerikanen mij hebben gestuurd in verband met het congres aan het einde van de maand. Het gaat over 'illiberal education,' waarmee wordt bedoeld de geestdrijverij van feministen en andere voorstanders van het bevoorrechten van minderheden, of deze voor een functie bekwaam zijn of niet. Allemaal goed doorbakken in een saus van puur Amerikaans moralisme en fanatisme. Lieden die liever een zwarte, vrouwelijke, lesbische analfabeet als hoogleraar zien dan iemand van buiten de kerk, die er toevallig wél voor heeft geleerd. Wie weet hoe levendig dat congres nog wordt. Ik zou Lupius mee moeten kunnen nemen en Stella uiteraard. Het nummer van Forum met haar stuk over de invloed van het Grieks op het Engels is vandaag gearriveerd. Ik ben benieuwd of er nog reacties van andere Fulbright-alumni op komen.

Vrijdag, 10 januari:

Martin Ros gebeld. Een teleurstellend gesprek. 'Het heeft weinig zin een manuscript in te sturen,' zei hij, 'want dit jaar is er in ons fonds geen ruimte voor nieuwe bundels. We hebben onze eigen mensen al, zoals Ed Leeflang, Eijkelboom, Gerlach, en die gaan voor.' Hij zei nog wel: 'misschien over een jaar,' maar voor mij is het duidelijk. Ik hoor er niet bij, ik ben niet één van 'onze eigen mensen.' Ondanks al die gedichten in Maatstaf. Verdere illusies moet ik maar uit mijn hoofd zetten.

Het is dat Archie mij gisteren kwam ophalen, anders was ik niet naar de muppetshow van de fusieschool gegaan. Wat een grenzeloze hoeveelheid uitgeholde clichés en open deuren. De bloedhonden van het LBO zijn direct na het terugtreden van F. begonnen om de paar afspraken die toch nog gemaakt zijn te ondergraven. Ik zat die koppen samen met Archie vanaf een muurtje aan de zijkant te bekijken en dacht: gadverdamme, daar wil ik niet bijhoren.

Zaterdag, 11 januari:

Düsseldorf

Een uurtje geleden aangekomen na een beroerde reis, omdat de trein na Eindhoven steenkoud werd door een defect aan de verwarming. Tot Venlo nog wel fatsoenlijk gezeten, maar daarna moesten we de veewagen in omdat de Nederlandse wagons werden afgekoppeld. De conductrice van de NS, een leuk meisje, gaf de Duitsers de schuld en de chagrijnige Mof aan de andere kant van de grens de Nederlanders. Hoe dan ook, ik heb een formulier bemachtigd om een deel van mijn reisgeld terug te krijgen. Ik kreeg onderweg ook steeds meer hoofdpijn, al is het gisteren niet laat geworden, terwijl ik ook niet veel heb gedronken. Na aankomst direct ibuprofen genomen. Het begint wat te zakken. Stella zit in bad en straks ga ik ook even heerlijk weken. Ben in een geile bui. Na het bad wil ik lang en hevig de liefde bedrijven.

De literaire avond, gisteren, met Patricia de Martelaere, viel tegen. Voor de pauze hield ze een veel te lang, verward en tamelijk onzinnig betoog over dagboeken. Na de pauze was er een tweegesprek met Jan Eijkelboom, waarin ze op uiterst angstvallige wijze haar leven en haar literatuur gescheiden bleef houden. Alsof die twee niet onlosmakelijk dooreen geweven zijn. Toen ze beweerde nooit biografieën te lezen en zeker niet die over Wittgenstein – omdat 'werk en leven niets met elkaar te maken hebben,' begon Lupius helemaal te blazen en te sputteren, maar hij nam, zoals altijd, toch geen deel aan de discussie. Ik had nog wel wat willen napraten, maar Gerrit en Lupius wilden direct weg en ik ben nog even met hen meegegaan. Bij Thijs wat gedronken, maar hij had de verwarming niet aanstaan (in die kelder, terwijl het buiten vroor), dus ik ben niet lang gebleven.

Mijn jongste.

2012-01-27T15:38:00.007+01:00

Vanaf heden te bestellen bij Uitgeverij Liverse: www.liverse.nl/info@liverse.nl

of bij de boekhandel.

ISBN 978-90-76982-85-4 Euro 15. =

Gedichtendaggedicht

2012-01-26T10:24:00.003+01:00

Momentopname

2012-01-22T00:13:00.005+01:00

Loxias, Isavronstraat, rond 14.00u. Na de late avond gisteren is het nog stil. Sofia kookt, Rita loopt als altijd ijverig rond, Paris, kalm en vriendelijk, bedient. Achterin zitten wat studentes, meisjes die thee drinken. De fluitist van gisteren zit alweer monter op zijn plek. De andere muzikanten, die vannacht rond vijf uur vertrokken, zijn nog nergens te bekennen. Een van de stamgasten, een ietwat wereldvreemde theologiestudent, zit te schrijven. Er trekt een kille tocht over de plavuizen. Het butagaskacheltje kan het niet aan met de storm buiten, die met windkracht negen vanuit het noorden over de stad raast. We zijn warm gekleed. De korte winter is uitzonderlijk streng dit jaar. Straks gaan we lunchen met muziek en tsipouro. Ik kreeg een uitnodiging van Ioannis, alias meneer Loxias. Morgenavond zeg ik de vrienden hier gedag omdat ik naar Nederland ga, maar of dit intieme etablissement, café en boekhandel, nog bestaat als ik in het voorjaar terugkom, is de vraag. Zullen ze het in deze verschrikkelijke crisistijd kunnen bolwerken?

De afgelopen weken was er poëzie in dit door studenten, schrijvers, acteurs, filosofen, musici en aanpalend publiek bezochte etablissement. En muziek. Veel muziek. We hebben vooral ons best gedaan alle economische en sociale ellende die Griekenland overspoelt buiten de deur te houden. De waan van de dag kwam er ook niet in, maar de rekeningen blijven komen en de belastingen. De ene na de andere paniekheffing door een desperate regering. De klanten blijven weg of zitten, uit geldgebrek, urenlang op één kop koffie. Gitarist en percussionist Pericles komt binnen, behangen met instrumenten, maar zonder zijn goddelijke, luitspelende vriendin. Zal ik al die mensen met namen als Homeros, Elia, Angelos, Christos, Kajafas, Irini, Daphni en Olimbia hier na morgen ooit nog treffen? En de charismatische Loxias, die dit bijzondere kafeneion heeft opgebouwd en nu langzaam ziet leegbloeden?

Vanuit de bus zag ik in de Lambrakisstraat een pathetisch groepje schreeuwende jongelui met vlaggen van de KKE, de communistische partij, langs trekken. Het vlees geworden nihilisme, maar wel met een paar beeldschone meisjes. De zanger komt binnen, het feest zal zo beginnen. Een paar andere stamgasten maken hun entree. Warme begroetingen, overschald door een aria uit een mij onbekende opera. Van opera weet ik weinig of niets, wat ik voor mij houd als het halve conservatorium hier zit. De instrumenten worden gestemd. Ik neem, verstandig als ik nu en dan ben, eerst nog maar een espresso. Als de opera zwijgt en de weemoedige liederen beginnen is er nog tijd genoeg voor de aangename roes, al gaat de tsipouro aan andere tafels al rond. Het wachten is op Ioannnis en het meisje met de luit. Loxias, nog even met opgeheven hoofd in de winterstorm, maar de kou trekt steeds verder omhoog langs de wanden.

Alexander de Grote

2012-01-15T20:21:00.002+01:00

De Macedoniërs uit de Oudheid, een tak van de Doriërs, die in de noordelijke periferie van het oude Griekenland bleef hangen, stonden bekend als een gehard volk. Niet voor niets wist de bekendste van hun koningen zo'n beetje de halve, toenmalig bekende, wereld te veroveren. Overal in het Nabije en iets verdere Oosten zijn daar nog sporen van te vinden, tot en met een paar dorpjes ergens in de Pakistaanse wildernis, waar naar verluidt nog een soort Grieks wordt gesproken. Alexander de Grote heeft het letterlijk ver gebracht, maar hij ging te jong dood in Babylon om zijn rijk te consolideren en zonder zijn opvolging te regelen. Zo groot was hij nu ook weer niet. Onder zijn generaals, ook wel de Diadochen genoemd, brak vrijwel direct strijd uit over de verdeling van de koek, waardoor het rijk uiteen viel. Er zijn weleens mensen geweest die twijfelden aan het Griekse karakter van de klassieke Macedoniërs, maar het krakeel dat uitbrak onder de Diadochen sluit naadloos aan bij de endemische verdeeldheid die de Grieken kenmerkt, vanaf het allereerste begin, zo'n tweeduizend jaar voor Christus, tot op de dag van vandaag.

Een deel van de Grieken, murw geslagen door het omhoog springen van de werkloosheid, de ene loonsverlaging na de andere en door een golf van paniekbelastingen, wacht berustend af tot de economie geheel zal zijn ingestort, tot de drachme weer wordt ingevoerd en op wat dat met zich zal meebrengen: hongersnood, burgeroorlog, massa-emigratie of de utopie van baas in eigen economische buik? Een ander deel loopt met verhitte koppen achter de vakbonden aan die nog steeds denken dat staken het adequate antwoord is op de instorting van de economie. Dat is zoiets als een dokter die een patiënt met bloedarmoede voortdurend aderlatingen geeft. Iedereen die in Griekenland om zich heen kijkt weet dat het medicijn dat de bevolking door de strot wordt geduwd (bezuinigen, bezuinigen en nog eens bezuinigen) volstrekt averechts werkt. De regering doet vooralsnog alsof ze het levenselixer voor de economie heeft uitgevonden, maar dat zal niet al te lang meer duren. De door de EU en het IMF afgedwongen coalitie is al aan het kraken en zeker bij coalitiepartner Pasok is het ijs dun geworden. Of het team van Papadimos de verkiezingen van april, of mei, daarover is nog geen zekerheid, haalt is nog maar de vraag. Ondertussen stellen de banken, waarmee de Grieken onderhandelen over het afschrijven van een deel van de schuld, zich keihard op, na eerst enorme woekerrentes te hebben geïncasseerd. De rente dient hoog te blijven en de nieuwe Griekse staatsleningen dienen onder Engels recht te vallen in plaats van onder Grieks recht. Dat is nog eens aantasting van de soevereiniteit. In Nederland zou niet alleen Gekke Geert (met dank aan Maarten van Rossem) in de hoogste boom klimmen, maar alle politici met hem. Aan Griekenland kun je zulke schandelijke eisen kennelijk wel stellen. Hoe recht de rug van premier Papadimos zal blijven moet nog blijken.

In de hoofdstad van de Voormalige Joegoslavische Republiek van Macedonië, is een gigantisch standbeeld van Alexander de Grote neergezet. Daar heeft men de historische faculteit omgedoopt tot mythologische faculteit. Het is vanuit historisch oogpunt even zot als het naar hem vernoemen van het vliegveld van Skopje. Pas in de Romeinse tijd werd het grondgebied van de VJRM aan het geografische Macedonië toegevoegd en het duurde tot in de zevende eeuw na Christus voor de eerste Slaven zich in de streek vertoonden. Minder zot is het door de Grieken omdopen van Thessaloniki Airport tot Macedonia Airport. Dat ligt tenslotte in Grieks-Macedonië en de klassieke Macedoniërs waren Grieken, al was dat ook uit propagandistische overwegingen, niet omdat men die naam esthetischer vond. Al zo'n twintig jaar maakt de voortdurend provocerende, straatarme dwerg uit het noorden met de steeds als een stier op een rode lap reagerende, inmiddels bijna even arme, reus in het zuiden, ruzie over hoe de dwerg zich mag noemen. Ze zouden elkaar in de niet zo verre toekomst weleens hard nodig kunnen hebben, maar nationalisme werkt nu eenmaal als zonlicht dat recht in je ogen schijnt. Evenals tomeloze hebzucht, de drijfveer achter de Angelsaksische hedgefunds en banken die de bron van de huidige crisis en ellende zijn. Nationalisme en ongebreidelde hebzucht, ik vrees dat zelfs iemand van het formaat van Alexander de Grote daar geen eind aan kan maken, laat staan het kleingoed dat op het ogenblik Europa leidt, in plaats van echte staatslieden.

Een troostend glaasje

2012-01-06T08:58:00.002+01:00

Vanavond breng ik de avond thuis door. Om gezondheidsredenen. Reinheid, rust en regelmaat. De lijfspreuk van een gewaardeerd oud-collega. De radio staat aan, want de televisie is doorgaans niet om aan te zien, behalve soms rond zes uur in de namiddag. Dan wil er weleens een vraaggesprek zijn met een dichter of schrijver, op prime-time, want crisis of niet, als de publieke omroep een keer niet staakt, is men niet kinderachtig en krijgt ook de literatuurliefhebber zijn deel. Ook op zaterdag is de buis weleens de moeite waard. Dan wordt het programma stin igeia mas uitgezonden. In de studio staat in een halve cirkel een rij welgedekte tafels opgesteld, met de heerlijkste gerechten en dranken en erachter de fine fleur uit de muziek- en theaterwereld. Er wordt gegeten, gebabbeld, gedronken, nog meer gebabbeld, muziek gemaakt, veelal rebetica of liederen van Hatzidakis of Theodorakis en veel gedanst. Aanstekelijk gedanst. Het begint om tien uur 's avonds en gaat door tot een uur of twee. Een enkele keer haal ik het einde, wat wel een opgave is voor een ochtendmens.

De radio staat aan, het deftero programma. Eerst nostalgische muziek uit de tijd dat mijn ouders jong waren en zich door de hopeloze crisis van de jaren dertig moesten worstelen, nu nostalgisch makende Griekse liederen, die gisteren ook werden gezongen door die jonge student in Loxias, met die kleine schare meisjes om zich heen, die zich door de verlammende crisis van vandaag de dag heen moeten zien te wurmen. Mijn moeder gaf in de crisistijd dansles aan de dansschool van Kemp op het Vlak. Dansen, muziek, poëzie, even die crisis vergeten. De meisjes gisteren dansten niet, daarvoor is de kroeg te klein, maar ze lachten en klapten de toekomst voor zich uit. Wat waren ze mooi en waarom moet ik juist nu zestig zijn? Ik zag het van een afstandje aan, nu en dan wijs filosoferend met de kroegbaas, die gelijktijdig boekhandelaar is. Ik dronk eerst bier, toen wijn en daarna tsipouro. Veel tsipouro, een godendrank die ruim wordt gestookt en daardoor nog te verkrijgen is tegen een prijs van voor de crisis. Van tsipouro krijg je geen kater, maar ik was pas om half drie thuis en stond eerst om half tien vanmorgen op. Geen van beiden zijn aan te bevelen voor een ochtendmens. Vandaar deze kalme avond boven mijn cahier. Heel af en toe laat het deftero programma een mooie rebetico horen en onderbreek ik het schrijven voor een dansje door de kamer.

Voortdurend wordt mij gevraagd hoe ik de Griekse toekomst zie. Een vraag die je een historicus liever niet moet stellen. Ik kan iets zeggen over het verleden, iets wat andere historici dan bestrijden of relativeren, of pikken om het als een eigen vondst in een artikel op te schrijven. Leer mij historici kennen, evenveel valsheid, jaloezie en kinnesinne als onder de professoren van W.F. Hermans. Van de toekomst weet ik niets en de waan van de dag kun je beter over vijfentwintig jaar uitleggen, als de vertekening van het met je neus op de feiten gedrukt zijn minder storend is. Toch hoeven ze mij van de NOS of BNR maar te bellen en het klokje gaat kleppen. Eens een leraar, altijd een leraar, dat zal het wel zijn, al ben ik uit het onderwijs. Hooguit geef ik nu en dan een gastles of -college. Soms ook op een ander vakgebied dan het mijne, als historicus heb je tenslotte overal verstand van. Van het niet bestaan van een opperwezen, van Wilders (door mijn leermeester Maarten van Rossem altijd Gekke Geert genoemd en volstrekt terecht), van u-dalen en eindmorenen, van het bereiden van een goede garnalenkerrie, van een therapie tegen aambeien en hoe het rookverbod te ontduiken. Maar, nogmaals, niet van de toekomst. Als ik in de studio zit, of aan de telefoon hang, en er lustig op los speculeer, steek ik op een onverwacht moment altijd mijn boek Idioten ontloop je nergens omhoog, want ik doe het eigenlijk natuurlijk allemaal voor de verkoopcijfers, maar dan realiseer ik mij dat het radio is, dus eigenlijk is alles vergeefs. Dat is een motto van A.L. Snijders, wiens boeken ik op het ogenblik lees, daarom kan ik dat niet gebruiken. Ik ben geen jattende historicus. Het enige wat ik ooit gejat heb zijn de chocoladeflikken uit de pot bij mijn tante Christien, aan het einde van de jaren vijftig.

Ik denk veel terug aan de jaren vijftig. Donkere winteravonden bij de kolenkachel en op tijd de gordijnen dicht. Sterren op de bevroren ramen en iedere ochtend weer die wilsinspanning om onder de moltondeken uit te komen. 'Met mijn blote voeten op het koude zeil,' werd er gezongen. Nou, dat klopte. IJspoten als je niet snel genoeg je pantoffels kon vinden. Je poedelen bij de gootsteen in de keuken en één keer per week in de teil, want geld voor het badhuis was er niet. Daarna snel de gebreide borstrok en een dikke trui aan en 's' Avonds voor het slapen gaan een lepel Draaisma levertraan.' Met een klontje suiker toe om de walgelijke smaak te verdrijven. Hoe de Griekse toekomst eruit ziet? Geen idee zeggen zou flauw zijn. Je hoeft geen futuroloog te zijn om te bedenken dat de Grieken het nog heel moeilijk gaan krijgen. Hoe moeilijk, dat is de vraag. Moeilijker misschien dan wij in de jaren vijftig. Volgens de kranten is de verkoop van houtkachels spectaculair gestegen, omdat de mensen bang zijn de gasrekening niet meer te kunnen betalen. Straks zie ik die meisjes van gisteren in het bos hierboven hout sprokkelen en lijken ze op hun vijftigste tachtig, net als hun grootmoeders, door het harde bestaan in dit schrale, zij het vaak zonnige, land. Het is tijd voor een troostend glaasje tsipouro.

Leve het hypochondrisch sentiment!

2012-01-01T17:06:00.004+01:00

Je hoort in Nederland weleens een pleidooi om de monarchie te vervangen door een republiek op grond van de veronderstelling dat een president goedkoper zou zijn dan een koningshuis. Een typerend Nederlands argument. De portemonnee was, is en blijft heilig. Ook wordt er in kringen waar rechtse hobby's populair zijn nog regelmatig gemeut over 'het kwartje van Kok,' dat nog niet zou zijn terugbetaald. Ouders stonden vorige week urenlang in de rij bij gemeentehuizen om een paar euro te besparen op de identiteitskaart van hun kinderen en wat fooien betreft bekleedt de gemiddelde Nederlandse toerist geen ereplaats op de lijst van gulle gevers. Het regent de laatste tijd onheilsboodschappen over de economie, waarop de bewoners van het op één na rijkste EU-land in een hypochondrische reflex zijn geschoten en onmiddellijk op van alles en nog wat zijn gaan bezuinigen, zonder dat er nog maar een dubbeltje gekort is op het loon.

In het licht van het bovenstaande is het moeilijk te verklaren waarom diezelfde Nederlanders de grootste schuldenaren van Europa zijn, vanwege het astronomische bedrag aan hypotheken dat er uitstaat. Vermoedelijk vanwege de hypotheekrente-aftrek bij de fiscus, waardoor aan het obsessieve Nederlandse verlangen tot het voor een dubbeltje op de eerste rang kunnen zitten, in hoge mate tegemoet wordt gekomen. De roep tot het afschaffen van die hypotheekrente-aftrek, die zelfs hier en daar in het rauwkapitalistische bolwerk dat VVD heet, begint te klinken, leidt in de volkse vijver waar Wilders in vist, tot welhaast psychotische stuiptrekkingen. Je ziet die opgebleekte Indo bij ieder vermoeden van het 'h-woord' alweer schuimbekkend naar zijn telefoontje grijpen om de zoveelste holle tweet de wereld in te sturen. Nu zou er niet zo heel veel aan die aftrek hoeven te gebeuren als iedereen netjes binnen 25 of 30 jaar de hypotheek aflost, maar helaas hebben de banken de aflossingsvrije hypotheek verzonnen, zodat Henk en Ingrid van onze belastingcenten te goedkoop geld kunnen blijven lenen en waardoor die aftrek een blok aan het bezuinigingsbeen van het kabinet is geworden. Diezelfde banken die jarenlang goed hebben verdiend aan dat soort hypotheken worden nu zenuwachtig, omdat de huizenmarkt 'op slot zit,' waardoor de huizen in waarde dalen. Dat 'op slot zitten' is voor een deel weer het gevolg van het, door de media met hun crisisgeloei aangewakkerde, hypochondrisch sentiment in de samenleving. Ga eens in Griekenland kijken, dan weet je echt wat crisis betekent.

Helemaal onverklaarbaar is het feit dat we gisteren weer 65 miljoen euro in rook hebben laten opgaan om de jaarwisseling te vieren. Tel er de kosten van extra politie-inzet, ongelukken, gewonden, brandschade en wat dies meer zij bij op en het bedrag is nog veel groter. Het is niet voor te stellen dat een krentenwegersvolk als het onze dat ieder jaar weer laat gebeuren. Tenzij je ervan uitgaat dat Nederlanders overwegend een onvolwassen, ongebalanceerd en tot excessen en hysterie geneigd mensentype zijn. Ik wens iedereen een financieel gezond 2012, zodat er flink kan worden gespaard voor de volgende jaarwisseling.

Literair dagboek: Twintig jaar terug (2)

2011-12-27T14:45:00.001+01:00

De laatste week van het jaar is traditioneel de periode van terugblikken op het nieuws van het afgelopen jaar. Ik doe daar even niet aan mee. De waan van de dag dringt zich al veel te vaak op schreeuwerige wijze aan ons op. Ik ga voor de verandering maar eens twintig jaar terug in de tijd. In de dagen dat Stella in Düsseldorf werkte en ik in Dordrecht. Een periode waarin ik, achteraf tot mijn eigen verbazing, geloofde dat binnenkort de Derde Balkanoorlog zou uitbreken en waarin een stagiair afscheid nam die heel goed bleek te zijn, maar die ik mij absoluut niet meer voor de geest kan halen. Tja, de herinnering...ik heb het eerder gezegd: hoe vroeger de herinnering, hoe groter het fictionele gehalte. En wat in onderstaande notitie fictie is of werkelijkheid? Ach, is dat in de literatuur belangrijk dan?

Dinsdag, 29 december 1992:

Düsseldorf

Drie wondertjes. Vanmorgen belde ma dat mijn artikel in het NRC-Handelsblad van gisteren stond. Naar het 'hoofdbaanhof' gegaan, waar zowaar nog een exemplaar in de kiosk lag. Even later werd de expressezending uit Amsterdam bezorgd. Ik had het niet voor mogelijk gehouden.

Het stuk staat er goed in, al kon de redactie niet nalaten er wat aan te prutsen. Het woord 'demagogische' voor de artikelen van Peter Michielsen is geschrapt. Ook zijn de tussentitels er uitgehaald en vervangen door witregels, maar dat laatste is de gewoonte bij achtergrondartikelen. De grote lijn staat er ongeschonden in en de foto (door Vincent Mentzel van het meer van Ochrid) is een mooie aandachttrekker. De kop beslaat de hele breedte van de pagina en mijn titel is onveranderd gelaten.

De floppy met de bespreking van Burenruzie op de Balkan vanmorgen naar Hero Hokwerda verstuurd. Nu aan de slag met mijn stuk over Macedonië voor Kleio. Dat wil ik voor de vijftiende de deur uit hebben. Menelaos is op stap met een vriend, die hier al vijf jaar gedetacheerd is op een Griekse school, zodat ik door kan werken. Morgen vroeg breng ik hem naar het vliegveld.

Woensdag, 30 december 1992:

Düsseldorf

Door een stommiteit hadden we ons vanmiddag buiten het appartement gesloten. Er moest een man met een koffertje aan te pas komen, die een ijzerdraad tevoorschijn haalde, waarmee hij binnen luttele seconden de deur open had. Kosten: negentig mark. Frau E. noch de huismeester waren thuis. We moesten bij de naaste buren, twee dames, tante en nichtje, aankloppen om de slotendokter te bellen. Ik noem ze altijd 'de papegaaien' vanwege tantes merkwaardig krassende lach. Ze zijn altijd wat formeel en houden afstand, maar nu bleken ze hulpvaardig. We werden binnen genodigd en in afwachting van de slotelaar kregen we bier. Later heeft Stella hen als dank wat Griekse zoetigheden gebracht.

Vanmorgen om half acht Menelaos naar het vliegveld gebracht. Vanmiddag belde hij uit Thessaloniki dat de reis zonder problemen is verlopen. Afwisselend gewerkt aan mijn artikel voor Kleio, dat aardig vorm begint te krijgen, en gelezen in deel drie van In de ban van de ring. Ik ben de serie weer eens aan het herlezen, al ken ik het hele epos zowat uit mijn hoofd. Als deel drie uit is, begin ik aan mijn winter-Dickens, Martin Chuzzlewit dit keer.

Donderdag, 31 december 1992:

Düsseldorf

Gisteravond met Stella gegeten bij Bacchus in de Schadowstrasse. Als Grieks restaurant zou je eerder verwachten dat het Dionysos heette. Betaalbaar en het kon de toets van Stella's kritiek doorstaan. Van de meeste Griekse restaurants buiten Griekenland moet ze niet veel hebben, omdat die zich bijna altijd richten op de lokale smaak en wat ingewikkelder Griekse gerechten niet op de kaart hebben. Nederlanders zijn vleeseters, denkt de Griekse restaurateur en vervolgens serveert hij bergen vlees. Ligt de gyros links en de souflaki rechts dan noem je het Kretaschotel, ligt de souflaki links en de gyros rechts dan is het een Rhodosschotel en doe je er een kwak tzatziki bij, dan zet je Naxosschotel op de kaart, om maar wat te noemen, en zo varieert dat oneindig vervelend voort. Enkele goede zaken, zoals Bacchus, niet te na gesproken. Daarvoor, na ons avontuur met het slot, zijn we nog op zoek geweest naar een nieuwe winterjas, maar er was niets behoorlijks te vinden in mijn maat. Alleen maar vogelverschrikkersjassen met veel te lange mouwen.

Op Hilversum 1 de traditionele terugblik op het afgelopen jaar. Ik zet daarom maar een cd-tje op. Bij het opstaan dacht ik: ha, vrijdag, gelukkig de VPRO. Maar het is pas donderdag en die begint met die vreselijke EO. Nog een paar uur, dan komt Stella van kantoor en rijden we naar Dordrecht voor de jaarwisseling. Ik van Düsseldorf tot de grens, waarna Stella het overneemt. Om de een of andere ambtelijke reden mag ik in Nederland niet rijden in een auto met een buitenlands nummerbord.

©Kees Klok, Dordrecht

Alweer vier jaar...

2011-12-26T11:46:00.006+01:00

In memoriam Stella Timonidou

26 juli 1946 – 26 december 2007

ALLES VERVLOEIT

In dit land dat onder

de zeespiegel verzinkt,

in dit schijnbaar rustig landschap

waar de wisseling van seizoenen

niet meer zo waarneembaar is,

in deze plaats die aan het lot

van de wind is overgelaten

waar het licht weinig

en het water overvloedig is,

komen hier en daar

helderwitte anemonen op

die voortdurend hun bloemblaadjes

openhouden

gereed om weg te vliegen.

De grijsgroene rivier stroomt rustig

tot zij het wisselend getij van de zee ontmoet.

De wolken hoog in de lucht veranderen

steeds meer van kleur, vorm en vaart.

In deze beweging van natuur en leven

worden ook wij meegetrokken

van de ene plek naar de andere.

We verbreden onze horizon

en wisselen ideëen uit.

Die zetten wij op papier.

Daarvan maken wij poëzie

die op haar beurt in de oneindige

beweging meegaat

om tenslotte uit te komen

bij τα πάντα ρει.*

Stella Timonidou

In: Eindeloze nachten. Gedichten. Liverse 2009.

Literair dagboek: Twintig jaar terug (1)

2011-12-24T15:28:00.007+01:00

De laatste week van het jaar is traditioneel de periode van terugblikken op het nieuws van het afgelopen jaar. Ik doe daar even niet aan mee. De waan van de dag dringt zich al veel te vaak op schreeuwerige wijze aan ons op. Ik ga voor de verandering maar eens twintig jaar terug in de tijd. In de dagen dat Stella in Düsseldorf werkte en ik in Dordrecht. Een periode waarin ik, achteraf tot mijn eigen verbazing, geloofde dat binnenkort de Derde Balkanoorlog zou uitbreken en waarin een stagiair afscheid nam die heel goed bleek te zijn, maar die ik mij absoluut niet meer voor de geest kan halen. Notities waar geen plaats bij staat zijn in Dordrecht geschreven. Tja, de herinnering...ik heb het eerder gezegd: hoe vroeger de herinnering, hoe groter het fictionele gehalte. En wat in onderstaande notities fictie is of werkelijkheid? Ach, is dat in de literatuur belangrijk dan?

Zaterdag, 19 december 1992:

Düsseldorf

Gisteren ben ik hierheen gereisd. Ik blijf tot donderdag, wanneer we met Menelaos, Stella's jongste broer, naar Dordrecht rijden voor de kerst. Liever was ik thuisgebleven na een vermoeiende laatste schoolweek, maar Stella heeft geen vrije dagen meer en alleen zitten doen we toch al te vaak. Ik hoop dat het de komende twee weken in Dordt heel veel zal regenen, dat houdt die pestmannetjes met vuurwerk een beetje van de straat.

Het was me de week wel. Woensdag na de ouderavond naar de verjaardag van Bep van Gorkom gegaan. Voor een pilsje, maar het was half vier toen ik thuiskwam. Donderdag met Lupius bij Balistreri gegeten. Omdat Costa 'd Oro twintig jaar bestond was er een alleraardigst bandje dat zowel muziek van Ry Cooder speelde als jiddische muziek. Na afloop was Lupius zo verstandig mij naar huis te sturen. Gisteren na schooltijd hebben we vast het sjouwwerk gedaan voor het 'nieuwjaarsontbijt.' Dit keer zijn de secties geschiedenis en natuurkunde aan de beurt om het te verzorgen. Ik houd niet zo van dit soort 'leuke dingen,' maar ik vind het toch lullig om mij eraan te onttrekken. Ook afscheid genomen van Roland v.d. P., die zes weken lang tot ieders tevredenheid stage bij ons heeft gelopen. Hij heeft behoorlijk wat werk verzet, goed lesgegeven en een leuke band met de leerlingen opgebouwd. Wordt een goede collega naar het zich laat aanzien. Als afscheidscadeau kreeg hij een fles schoolwijn en een boekenbon, wat we nooit eerder bij een stagiair hebben gedaan. Hij trakteerde mij op een literfles La Choufe in cadeauverpakking

Maandag, 21 december 1992:

Düsseldorf

Begonnen aan mijn artikel over Burenruzie op de Balkan van Raymond Detrez. Ook een verkwikkende wandeling gemaakt langs de Rijnoever. Vooraf met de U-Bahn naar het station om een Nederlandse krant. Omdat ze alleen De Telegraaf en het Algemeen Dagblad hadden, is het uiteindelijk The Independent geworden.

Op het vliegveld van Faro is een Nederlandse DC10 verongelukt. Dat betekent treurmuziek op de Hollandse radio, om de tien minuten de stem van een verslaggever die niets méér te melden heeft dan wat we om tien uur vanmorgen, nu drie uur geleden, ook al wisten en de EO, die een telefoonnummer omroept dat we kunnen bellen om geestelijk verzorgd te worden. Mocht ik ooit een ramp meemaken en het overleven, dan in 's hemelsnaam daarna geen meelijdende christen aan mijn hoofd! Het is natuurlijk verschrikkelijk voor de betrokkenen, maar juist daarom moet je niet de godganselijke dag allerlei speculaties rondtetteren, terwijl niemand nog precies weet hoeveel slachtoffers er zijn. Treurmuziek of niet, het gaat uiteraard om de sensatie en de luistercijfers.

Vrijdag beloofde B. mij per expresse een paar extra exemplaren van zijn krant, de Elliniki Gnomi (Griekse Mening) te sturen, maar het is nu één uur en er is nog niets bezorgd. Of hij heeft maar wat geroepen, of er deugt weinig van de post. Noch in B. noch in de P.T.T. heb ik groot vertrouwen.

Gistermiddag met Stella naar het vernieuwde Café du Nord geweest, maar de verbouwing is geen succes. Het is schreeuwerig, minder intiem en veel minder gezellig geworden. Ze hebben er een soort stationsrestauratie van gemaakt. Stella vindt het mooi, maar ik ben te veel verslingerd aan het Hollandse bruine café.

Zaterdagavond was er een feestje van de vereniging van Griekse leraren bij het voortgezet onderwijs hier in Düsseldorf. Stella zag er nogal naar uit. Bij de gewone Griekse feesten (meestal in de school aan de Kikweg) komen voornamelijk eenvoudige dorpelingen (en hele mooie, opwindend geklede meisjes). Nu had ze het idee dat we in een interessanter gezelschap zouden terechtkomen. Een gesprek was echter niet te voeren vanwege de keiharde muziek, het eten bij restaurant Atrium was zeer matig van kwaliteit en de wijnkeuze beperkt. Bovendien werd de wijn tegen oplichtersprijzen verkocht. De helft van de menukaart was niet voorradig. Teleurgesteld zijn we na afloop wat gaan drinken bij een collega Engels, ook een Stella, die is getrouwd met een kolonel van de Griekse luchtmacht. Een aardige man hoor, die kolonel, maar ook niet iemand waarmee je een diepgaand gesprek kunt voeren. Hij bewaart zijn rode wijn in de koelkast.

Gisteravond Frau E. op visite. Ze bracht een leuk cadeau mee: een boekje met foto's van ons verjaardagsfeest, maar mijn hemel, wat was het gesprek weer lood en loodzwaar en klagerig. Een zwaarmoedig geneuzel in zinnen van een halve pagina lang.

Dinsdag, 22 december 1992

Düsseldorf

Gisteren op Hilversum 1, hier goed te ontvangen sinds Stella een nieuwe geluidsinstallatie heeft, de hele dag eindeloze en veelal nietszeggende berichten over de jongste vliegramp. Nu zo'n irritant inbelprogramma. Mogen we naar de mening van 'de mensen' luisteren. 'De mensen' hebben zelden of nooit een mening die de moeite waard is en zeker niet over een vliegramp ver weg. Een CD-tje opgezet. Ik kan niet tegen die programma's waarbij je naar al dat gefrustreerde geroep van overspannen types moet luisteren of naar het blatante onbenul van een bakkersmeisje.

De ruwe versie van het stuk over Detrez is af. Ik zou hier ook een computer moeten hebben. Met de hand schrijven is rustgevend en zeker niet onaangenaam, maar het schiet niet op. Als ik een aardige prijs win in de oudejaarsloterij, koop ik er een draagbare computer bij, maar ik hoor nu eenmaal niet tot de geboren winnaars.

De expressezending van B. is er nog steeds niet. Hij heeft mij driemaal verzekerd dat hij de kranten heeft verstuurd. Er zal iets zijn misgegaan bij de P.T.T. Dat krijg je met die malle privatisering.

Straks arriveert Menelaos. Hij blijft een week. Misschien wordt het wel de laatste kerst voor de oorlog, denk ik weleens. De fascist Milosevic lijkt zich in Belgrado door fraude van een verkiezingsoverwinning te hebben verzekerd, waarmee de kansen op een Balkanoorlog sterk toenemen. En als er een Derde Balkanoorlog komt is het helemaal niet denkbeeldig dat de Grieken zo dom zullen zijn om de kant van Servië te kiezen. Ongetwijfeld met fatale gevolgen.

Maandag, 28 december 1992:

Düsseldorf

In Dordrecht kerst gevierd. Eerste kerstdag het traditionele etentje bij mijn ouders. De tweede dag Amsterdam laten zien aan Menelaos. Indiaas gegeten. Ook Herbert B., onze Amsterdamse Dordtenaar, was van de partij. Gisteren naar de mooie tentoonstelling De zichtbare wereld, in het Dordrechts Museum, geweest. Daarna met Wim en Vera W. en de Heeren geborreld in De Tijd. Nederland bevalt Menelaos beter dan Duitsland. Mij ook. Alleen al die doodsaaie architectuur in Düsseldorf. Woensdag vertrek hij, donderdag rijden Stella en ik terug naar Dordrecht. We lopen zo wel het grootste deel van de week het geknal van vuurwerk mis. Al die groepjes kwallerige pubers die de stad onveilig maken. Oud en Nieuw vieren we bij Archie en Petra W.

Toen we in Dordt aankwamen lag er een stapel kerstpost, maar ook een uitnodiging voor een sollicitatiegesprek op de Hogeschool Rotterdam. Dat verraste mij. Ook de Gnomi was er. Het interview en het verslag van mijn lezing zijn niet helemaal geslaagd: kleine correcties vergeten, steekjes laten vallen, maar geen rampzalige fouten. Tussen de kerstkaarten een brief van Hero Hokwerda. Hij stelt voor dat ik een hoofdartikel schrijf voor Lychnari over de Klein-Aziatische Katastrofe. Dat wil ik wel doen, maar ik heb er wat tijd voor nodig. Ik heb het septembernummer voorgesteld. Dan is de deadline zo rond 1 juni.

De expressezending van B. is volgens een briefje van de Duitse post aangekomen en af te halen op het kantoor in de Kalkumerstrasse. Daar was hij onvindbaar. 'Gewoon besteld,' concludeerde de plaatselijke Gerrit de Duif, maar bij thuiskomst bleek de brievenbus leeg. We doen verder geen moeite meer voor al die mosterd na de maaltijd. Vanmiddag belde B. Hij wil dat Stella en ik kennismaken met de nieuwe hoofdredactrice. Dan moeten we het meteen maar eens over het honorarium hebben.

Een verbazend bericht van de forumredactie van het NRC-Handelsblad: mijn artikel over Macedonië, een reactie op de demagogische stukken van Peter Michielsen, wordt geplaatst, al is nog niet helemaal zeker wanneer. Als het maar geen belofte à la de Volkskrant is.

(wordt vervolgd)

©Kees Klok, Dordrecht

Kerstmarkten en herensociëteiten

2011-12-18T13:51:00.006+01:00

Gisteren nam ik de trein naar Haarlem om daar de kerstbijeenkomst van de Haarlem Branche van de Dickens Fellowship, mede opgericht door Godfried Bomans, bij te wonen. In de herensociëteit Trou Moet Blijcken in de Grote Houtstraat. Dat zou Dordrecht ook moeten hebben, zo'n waardige herensociëteit in een kapitaal pand, met een geschiedenis die teruggaat tot de tijd van de Rederijkers. Misschien moet sociëteit De Vrijheid weer eens nieuw leven worden ingeblazen, maar dan niet als een verkapte zuipclub, zoals in de jaren zeventig, maar als een waardig gezelschap dat zich bezighoudt met kunst, cultuur en ander vermaak van niveau, in een passende omgeving. En ach, ik ben de beroerdste niet, er mag best weleens een dame binnen, maar dan als introducé. De rookkamer, waar de heren een pijp of een sigaar kunnen opsteken (aan plat sigaretten en shag roken wordt natuurlijk niet gedaan), neemt uiteraard een centrale plaats in. Niet in Trou Moet Blijcken, daar wordt niet gerookt bij mijn weten en licht tot mijn ongenoegen, maar in de Dordtsche Heerensociëteit De Vrijheid.

Aan het eind van de middag vervoegde ik mij bij Trou Moet Blijcken, waar zich een groot gezelschap Dickensians, ook volop dames, had verzameld. De traditionele lezing werd gehouden door Claire Tomalin, de Engelse journalist en schrijfster wiens biografie Charles Dickens. A Life, onlangs verscheen. Een kloek boekwerk van zo'n zeshonderd pagina's, dat in Engeland niet alom, maar toch vooral, jubelende kritieken oogst. Tomalin aanhoren was een groot genoegen. Wie wil weten waarom moet lid worden van de Haarlem Branche van de Dickens Fellowship (aanmelden via http://home.planet.nl/~aadel). Dat houdt automatisch een abonnement in op het onvolprezen tijdschrift The Dutch Dickensian, onder redactie van Guus de Landtsheer, in Dordrecht niet geheel onbekend als oud-docent geschiedenis aan het Stedelijk Dalton Lyceum. In de volgende Dutch Dickensian is Tomalins lezing te vinden, evenals veel ander boeiend materiaal over Dickens, de schrijver die in Nederland tegenwoordig vooral bekendheid lijkt te genieten als inspirator van allerlei kerstmarkten en festivals, zoals dit weekeinde in Deventer. Aan het einde van haar verhaal merkte Tomalin op dat dit soort evenementen weliswaar door Dickens geïnspireerd lijkt, maar dat het eigenlijk allemaal bitter weinig te maken heeft met de gedachten die Dickens in zijn werk wilde uitdragen.

In zijn boeken, geschreven in een superieure stijl, vaak met humor, even vaak met bijtende satire, maar nog zo fris en toegankelijk dat menig eigentijds schrijver er een voorbeeld aan kan nemen, gaat het Dickens toch vooral om zaken als de maatschappelijke misstanden in zijn tijd, veroorzaakt door de gevolgen van de Industriële Revolutie en het ongebreidelde, niet aan banden gelegde, kapitalisme. Om de vele misstanden in het onderwijs in Engeland, om de verachting bij rijken en politici voor de armen, of om de wrede behandeling van arme wezen, gevallen vrouwen en andere maatschappelijk in de verdrukking geraakte medemensen. Dat is even wat anders dan in een verondersteld negentiende eeuws kostuum over een kerstmarkt paraderen. Daar is op zich niets tegen, gezelligheid troef en de middenstand moet de overtollige voorraad sokken en lingerie ook kwijt, ik weet het, maar dat is wel een grove karikatuur van Dickens. Het zou mooi zijn als er op zo'n kerstmarkt eens een Londense achterbuurt uit pakweg 1830 wordt nagebouwd, compleet met bedelaars, zwervers, zakkenrollers en de herrie en de stank die er toen moet hebben geheerst. Zakkenrollers zijn er nog zat op kerstmarkten, van het andere zal niet veel komen, vrees ik.

Na de lezing hebben wij de avond beëindigd met een diner in Dickensiaanse stijl. Dat betekent: goed eten en drinken en flonkerende tafelredes. Dat is géén karikatuur van Dickens, want hoezeer hij zich het lot van de armen en verdrukten aantrok en hoeveel geld en energie hij ook besteedde aan liefdadigheid (hij richtte ondermeer samen met Ms. Coutts, telg uit een puissant rijk bankiersgeslacht, een opvanghuis voor 'gevallen vrouwen en meisjes' op, Urania Cottage in Shepherd's Bush), hij was verzot op goed eten en drinken en dat het liefst in gezelschap van goede vrienden, zoals de schrijver John Forster (zijn latere biograaf), de historicus Thomas Carlyle en de schrijver Wilkie Collins. Zo'n gezelschap dat uitstekend zou passen in de Dordtsche Heerensociëteit De Vrijheid. Wie weet komt het er nog eens van.

Literair dagboek (3)

2011-12-11T13:29:00.007+01:00

Bij Uitgeverij Liverse verschenen mijn literaire dagboeken En vooral: de gordijnen dicht (2008) en Idioten ontloop je nergens (2010). Deel drie is in wording en zal, als alles loopt zoals bedoeld, voorjaar 2012 verschijnen. Uit dit deel zijn reeds Literair dagboek: Schotland en Literair dagboek: Griekenland op dit weblog gepubliceerd. Onder de titel Literair dagboek zal ik nu en dan een fragment uit het komende boek opnemen.

Zondag, 24 juni 2007:

Gisteren reünie van de allereerste klas waaraan ik lesgaf, in het jaar 1974-75. De derde klas van O.L.S. III in de Hoogstraat in Hendrik-Ido-Ambacht. De klas die de meeste indruk heeft gemaakt van allemaal, uit een tijd waar ik nog altijd met plezier aan terugdenk. Het vond plaats in basisschool de Bron, want het oude schoolgebouw is er al jaren niet meer. Zag er mijn oud-collega's Wim van Driel-Vis en Jan-Pieter ter Hofstede, die nu lesgeven op de Bron. Ook mijn eerste directeur was er. Iets ouder geworden, even kaal als ik en nog steeds met pijp, wat mij deugd deed. Ik herinner mij dat we onbekommerd pijp en sigaren rookten voor de klas, konijnen en marmotten hielden en dat de ramen dichtgroeiden met allerlei planten, maar dat we nooit, werkelijk nooit, een leerling of ouder hadden die erover zeurde of klaagde. Op een dag verscheen de inspecteur in de klas. Hij ging achterin zitten en het duurde geen vijf minuten of hij stak een kloeke sigaar op.

Wat een genoegen om zoveel van 'mijn kinderen' terug te zien en herinneringen op te halen. Van de lessen herinnerden de meeste zich niet veel meer, maar bijna iedereen begon over mijn streken: de krijtjes en vliegtuigjes die ik door de klas liet vliegen, het dollen met de plantenspuit, het knikkeren op het schoolplein. Velen herinnerden zich ook de cavia's in het lokaal, die we vaak los lieten lopen, en mijn lange haar, dat nogal opzien baarde in het dorp. Wim van Driel-Vis en ik waren geliefde onderwijzers, blijkt uit het boek met herinneringen dat we kregen. Jan-Pieter, mijn opvolger, vonden ze ook aardig, maar de meeste waren vroeger bang van de directeur (toen nog 'hoofd der school'). Dat was in hun ogen een strenge bullebak. Triest vond ik wat een vrouw tegen mij zei, die ik mij herinner als een wat verlegen meisje dat niet zo heel goed meekon: 'die man heeft me gebroken, hij was vreselijk voor me, ik ga hem ook geen gedag zeggen.' Als dat na dertig jaar nog zo diep zit, is er iets erg verkeerd gegaan.

Ik heb genoten van de gesprekken, de foto's en dia's uit die tijd en van de verhalen hoe het iedereen is vergaan. Er was een goed bedoelde barbecue, maar ik heb mij maar tot de salades beperkt. Leuk om te zien dat Pyella nog net zo'n spring in 't veld is als toen, om van Moniek (dat blonde engeltje, dochter van de groepscommandant van de rijkspolitie en collega van mijn vader) te horen dat zij met haar man een bloeiende importfirma in schoenen heeft in Italië, om Grieks te spreken met Irini en haar over Stella te vertellen. Goed om te zien dat de ogen van Dineke, nu fotografe, nog even mooi lachen als toen. Goed om te spreken met Evert, nog steeds een toonbeeld van rust en vriendelijkheid. Ik kan zo nog lang doorgaan. Het was fijn om een paar uur tussen die veertigers te verkeren aan wiens ontwikkeling ik een heel klein beetje heb kunnen bijdragen.

Zondag, 1 juli:

Met Stella en Marieke van Leeuwen gelezen op de Dordtse boekenmarkt. Op een flutpodium, in de open lucht, voor de bibliotheek, maar het bleef gelukkig droog. Wij wisselden af met Dichterbij, wat een leuke combinatie was omdat zij teksten van Dordtse dichters op muziek hebben gezet. Er stond een handvol stoelen voor het podium, waarop af en toe iemand ging zitten. Verder als publiek de terrasbezoekers van Olympiada en Centre Ville, die het allemaal hoogstwaarschijnlijk niets kon schelen, maar naar dat gelul hoef je niet te luisteren en zo'n muziekje op de achtergrond is wel gezellig. Om kwart voor vier zijn we naar de Compagnie vertrokken voor de presentatie van Wim Jilleba's boek Buitenlander in vijandig land. Wim is een boeiend verteller, in en buiten zijn boek. Na afloop was er een geanimeerde receptie, maar het was zo warm dat we niet lang zijn gebleven. Met Ineke en Pieter Breman gegeten bij Sybold, waarna ik thuis direct rijp voor het bed was.

Donderdag, 5 juli:

Flink aan Grieks gedaan. Ik blijf moeite houden met de grammatica. 'Je moet die wiskundig benaderen,' zegt Stella. Dat is het hem nu juist. Ik haalde op mijn examen MULO-A met wiskunde een mager zesje voor meetkunde en een dikke twee voor algebra. Ik weet nog dat ik die middag thuiskwam. Oom Theun uit Den Haag, de man van mijn grootmoeders zuster Nel en gepensioneerd hoofdingenieur bij Rijkswaterstaat, was op visite. Ik had mijn antwoorden overgenomen op een kladje, dat hij een tijd bestudeerde. Daarna zei hij vriendelijk: 'ik denk dat je geen enkel antwoord goed hebt, maar je meetkunde zal morgen vast veel beter gaan.' Dat was zo, maar ik werd gered door de hoge cijfers voor andere vakken, waaronder negens voor geschiedenis, aardrijkskunde, Engels en Nederlands. Het enige andere zwakke cijfer was een zesje voor tekenen. Ik heb me altijd verzet tegen het overmatige belang dat aan wiskunde wordt gehecht als je wilt doorleren, dat was ik als doctorandus met een gemiddelde vier voor wiskunde aan mezelf verplicht. Ik denk dat ik betere resultaten zou hebben behaald als ik een goede wiskundedocent had gehad, in plaats van vier van de vijf jaar een vriendelijke, pijprokende jurk, die erg veel in zijn hoofd had, maar dat er absoluut niet uit wist te krijgen. In de tweede klas had ik een jaar lang wiskunde van mijn latere collega Wim Barendrecht en toen haalde ik zowel voor algebra als meetkunde alleen maar zevens en achten.

Charles Bukowski & Joanne Limburg

2011-12-05T10:49:00.025+01:00

Nee, het gaat hier niet om een door een literatuurvorser ontdekte verhouding, het gaat om de presentatie van Bukowski's gedichten, vertaald door Peter Verstegen en van die van Joanne Limburg, vertaald door mijzelf. Dat gebeurde afgelopen zaterdag in het onvolprezen Perdu - winnaar van de driejaarlijkse G.H. 's-Gravesande-prijs - aan de Kloveniersburgwal in Amsterdam.

Peter Verstegen gaf daar een buitengewoon interessante inleiding over de persoon en de poëzie van Bukowski, waarna hij een aantal van de gedichten voorlas. Indrukwekkende verzen, die je leest als korte verhalen. Bukowski heeft een ongelofelijke hoeveelheid gedichten geschreven, die grotendeels postuum zijn verschenen, dus wie weet blijft het niet bij dit geweldige boek.

Zelf vertelde ik daarna het een en ander over de Engelse dichteres Joanne Limburg, waarvan ik het werk leerde kennen via het onvolprezen tijdschrift Poetry Review. Daarna vertaalde ik haar debuutbundel Femenismo, die inmiddels gevolgd is door een tweede bundel, Paraphernalia. De poëzie van Joanne Limburg spreekt mij vooral aan door de prettige combinatie van humor en dramatiek. Ze schrijft aangenaam verhalende gedichten. Dat mag in Nederland eigenlijk niet, daar moeten gedichten bijvoorkeur zo kaal zijn als die verschrikkelijke moderne interieurs die je 's avonds door de geopende gordijnen moet aanschouwen. Een bijvoeglijk naamwoord of bijwoord is al bijkans vloeken in de kerk en een letterkundige verschrikking. Nu ben ik ook van het overdaad schaadt, men strooie niet te ruim met adjectieven, maar ik houd wel van die typisch Britse verhalende verzen.

Na mijn voordracht en een korte pauze bracht Peter nog enkele Bukowski-gedichten over het voetlicht, waarna een aangename nazit volgde. Ik heb die met enkele vrienden nog wat verlengd met een etentje in een belendend Thais restaurant, waarna ik mij weer naar Dordrecht spoedde, niet alleen de oudste stad van Holland, maar ook de meest dichterlijke stad van Nederland, al moet dat nog door de buitenwereld worden ontdekt.

Misschien gaat dat gebeuren tijdens de 'Staalkaart van de Dordtse Poëzie,' die mijn vriend en collega Peter M. v.d. Linden op 18 december van 17.00u tot 21.00u organiseert in het Dolhuis in Dordrecht. Peter zal daarbij niet alleen het festival presenteren, maar tussen de bedrijven door ook voor de aanwezigen koken. Uitgeverij Liverse presenteert er nog twee nieuwe delen van de Bordeauxreeks, nummer acht en negen, van de dichters Dirk Kroon en Wim Jilleba.

Charles Bukowski - De genoegens van de verdoemden. Vertaling Peter Verstegen.

Uitgeverij Liverse, ISBN 9789491034053. Euro 16.95

Joanne Limburg - Femenismo. Vertaling Kees Klok. Uitgeverij Liverse, ISBN 9789491034046. Tweetalige uitgave. Euro 14. =

Lincoln Continental

2011-12-02T14:39:00.005+01:00

Een tijd lang stond het wrak van een oude Lincoln Continental in de Transvaalstraat. Een type dat ik jaren niet meer in Dordrecht had gezien. Zo eentje waar wijlen Joop Wilhelmus in betere tijden in reed, nadat hij van boegbeeld van de Dordtse provo-beweging was uitgegroeid tot baas van een pornografisch media-imperium. Hij, de auto, deed mij denken aan mijn oom Daan uit Rotterdam, de jongste broer van mijn opa en lievelingsoom van mijn moeder. Oom Daan reed in de jaren vijftig ook in zo'n Amerikaanse slee, een Chrysler 300C, waarvan ik als klein ventje diep onder de indruk was. Er was meer rond oom Daan waarvan ik onder de indruk was. Zoals het café dat hij uitbaatte op de Heyplaat, tegenover de Rotterdamsche Droogdok Maatschappij. Onder dat café was een kegelbaan, waarop je aan een soort bowling avant-la-lettre kon doen. Met een grote, zware bal met één gat erin in plaats van drie. Behalve die kegelbaan bezat het etablissement een levende bezienswaardigheid in de figuur van Toon, een klerenkast van twee meter lang en weinig minder breed. Hoewel hij goedlachs was, was ik een beetje bang van Toon, nadat mijn vader mij had verteld dat hij er werkte vanwege de Noren. Ik had nog nooit Noren gezien, maar de mare ging dat het verschrikkelijke woestelingen waren die, eenmaal afgemeerd in de haven, op niets anders belust waren dan drank en het vernielen van oom Daans café. Toon was de enige voor wie de Noren bang waren. Hij sloeg ze bij het minste of geringste met de koppen tegen elkaar, zei mijn vader, of hij mepte ze dwars door de deur even hard naar buiten als ze binnen waren gekomen.

Noren heb ik in het café nooit gezien, maar wij bezochten oom Daan en tante Truus dan ook uitsluitend overdag. Graag keek ik toe in de kegelbaan als oom Daan, mijn opa en mijn vader zich daar aan het vermaken waren. Ik vond dat mooi, zoals die eerst zorgvuldig in het gelid gezette kegels met woest geweld werden omgesmeten. Ik hield als kind wel van een beetje onschuldige vernielzucht. De boel kapot maken was spannend. Als ik met mijn ongeveer even oude neefjes in de zandbak speelde, genoot ik ervan om iemands zorgvuldig opgebouwde kasteel flink in elkaar te schoppen. Dat daarop hetzelfde met dat van mij gebeurde was minder, maar dat had je ervoor over. Een tante in de buurt had een met klimop begroeide veranda. Met groot genoegen sloopte ik op een middag de begroeiing met behulp van een hark, waarmee je alles zo fijn kon lostrekken. Bij diezelfde tante heb ik eens samen met een vriendje geprobeerd vanuit de tuinschuur een onderaardse gang naar het achtergelegen terrein van de melkfabriek te graven. Zwaar werk voor een achtjarige om die tegelvloer te slopen. Erg ver kwamen we niet. Het was al snel etenstijd, we moesten naar huis, en bij een volgend bezoek zat de schuur stevig op slot. Dat slopen en vernielen is er langzamerhand uit gegroeid. Misschien ook wel door de strenge handen van de meesters Wedemeijer en de Kramer op de lagere school. Bij sommige jongens gaat het veel later over. Die eindigen als voetbalhooligan of bushokjessloper.

Oom Daan was niet echt het type voor zo'n opzichtige auto. Een aardige, bescheiden man die het praktische werk in het café grotendeels aan Toon overliet en liever gezellig achter een oude jenever en met een sigaar verhalen vertelde uit de tijd die hij, net als zijn broer, op de grote vaart had doorgebracht. De verklaring voor die auto, ongetwijfeld een vierde of vijfde hands, heb ik later eens van mijn moeder gehoord. Kennelijk was hij ooit bij een aanrijding betrokken, waarna zijn credo was: hoe groter de bak, hoe veiliger. Als wij op bezoek kwamen op de Heyplaat stond oom Daan met zijn slee bij station Zuid op ons te wachten. Met bijpassende sigaar. Roken in de auto was toen, evenals in de trein, heel normaal. Net als op school. Ik herinner mij niet dat mijn onderwijzers op de lagere school rookten, maar op de M.U.L.O. waren de sigaren, sigaretten en pijpen niet van de lucht. Onze wiskundeleraar, die wij vanwege zijn haar 'de vuurtoren' noemden, rookte een pijp met een uitzonderlijk grote kop aan een uitzonderlijk lange steel. Die pijp was altijd enkele tellen eerder in het lokaal dan de man zelf. Veel wiskunde heb ik niet van hem geleerd, uitleggen kon hij niet, en toen ik zelf pijp ging roken (ik was vijftien toen ik heimelijk mijn eerste, van mijn vader gepikte, pijp opstak), moest het per definitie een kromme zijn. Tot op de dag van vandaag. De leraar Engels, een mannetje met een rood drankhoofd, op zijn vijfendertigste al stokoud, rookte sigaren. Hij stak de ene met de andere aan. Dat deed ook de onderdirecteur van wie we Nederlands hadden, maar dan met sigaretten. De Franse leraar, bijgenaamd Siem de Zeikerd, kon geen orde houden en vergat onder het machteloos brullen en tieren voortdurend aan zijn sigaar te trekken, die als een dood element in zijn mondhoek hing. Soms, als hij weer eens met kracht 'eruit, akelig jong!' riep, vloog de stomp met je mee de gang in.

Wie voor de klas nooit rookte was 'Toon de Schildpad,' een triest type dat jaren later werd opgepakt voor het frunniken aan kleine jongetjes. Hij reed in een eend. Die hebben we, eenmaal in de eindexamenklas, nog eens met een paar man opgepakt en zo tussen de bomen geparkeerd dat Toon, die even slecht reed als lesgaf, de conciërge erbij moest halen om het ding weer naar de rijweg te manoeuvreren. Het hoeft geen betoog dat het de leerlingen in de vroege jaren zestig, net voor de periode van vrijheid, blijheid en de seksuele revolutie, allemaal leuke dingen die alweer vakkundig om zeep zijn geholpen, streng verboden werd om op het schoolplein en zelfs in de buurt van de school te roken. Dat deden we dus stiekem in het fietsenhok of achter een van de grote bomen voor de school. Als je werd betrapt moest je op de vrije woensdagmiddag terugkomen om de zolder van het gebouw op te ruimen. De ene week werden alle oude tafels, schoolplaten, toneelrekwisieten en wat er nog meer aan troep stond, van de ene kant naar de andere gedragen, de week daarop ging het weer naar de overkant. Dat alles onder het toeziend oog van een flink doorpaffende conciërge. Nee, dat roken dienden wij, ondanks het goede voorbeeld van de leraren, beslist te laten. Daarom waren mijn maatjes Gerrit de Wolf en Han van Gorkom en ik prettig verrast toen er een nieuwe leraar kwam met vooruitstrevende ideeën. Hij gaf tekenen, boekhouden en handelsrekenen. Toen hij de leiding van de schoolkrant overnam, traden wij al snel toe tot de redactie. Vergaderen deden we in het tekenlokaal, waar wij zomaar een sigaret van hem kregen aangeboden. Bij de tekenlessen verdwenen de slaapverwekkende cartonnen voorbeelden met papegaaien en polderlandschapjes, die wij nauwgezet op schaal dienden te kopiëren. Er werd voortaan een beroep gedaan op onze creativiteit en al bracht ik er beeldend weinig van terecht, een verademing was het wel. Die leraar heeft het later tot hoogleraar economie gebracht en dat is bij wijze van uitzondering een terechte loop van de geschiedenis.

Eenmaal zelf onderwijzer in Hendrik-Ido-Ambacht, rookte ik er, samen met het hoofd der school en de collega van de vijfde, lustig op los. Meestal pijp, maar ook wel sigaren. In mijn lokaal hield ik bovendien enkele cavia's en een konijn, terwijl de bonenplanten hoog tegen de ramen groeiden. Dat was in 1974 geen probleem, niet voor de huisarts in de wijk wiens tweeling ik in de klas had en evenmin voor de inspecteur. Ik herinner mij een ochtend dat het hoofd, die lesgaf aan de hoogste klas, in het lokaal naast het mijne, even naar het gemeentehuis moest. Hij gaf mij opdracht om op zijn klas te letten, die braaf zat te rekenen. Daartoe ging ik in deuropening tussen de lokalen staan, waar ik rustig een pijp rookte. De ene keer een wolkje richting derde klas, de andere keer richting zesde. Er werd geklopt en er trad een heer in donker pak met vest binnen. Hij vroeg naar het hoofd. 'Die is even naar het gemeentehuis, ik verwacht hem ieder ogenblik terug.' 'Dan ga ik even bij u achter in de klas zitten,' sprak de man, 'mijn naam is Groeneveld, ik ben de inspecteur.' Toch wat onzeker geworden, blies ik de volgende wolkjes steeds richting zesde, maar al snel tastte meneer Groeneveld in zijn zak, haalde een lederen koker tevoorschijn waaruit een sigaar kwam en stak op. Als ik het verhaal veel later aan mijn atheneum- of gymnasiumleerlingen vertelde, kregen sommigen alleen bij de gedachte al een hoestbui.

Ergens in de jaren '80 is er een omslag gekomen. Min of meer vanzelf hielden we op met roken in de klas en werd er opgestoken op de gang, als de leerlingen van lokaal wisselden. Nog later deden we het alleen nog maar in de docentenkamer en toen ook op onze school de anti-rooklobby voet aan de grond kreeg, onder leiding van een fanatieke gymnastiekdocent die het niet kon verkroppen dat hij thuis zijn vrouw niet van de sigaret af kreeg, werden we verbannen naar een rookhok. Daar was het overigens zo gezellig, dat veel niet-rokende collega's in de pauzes vrijwillig aanschoven. Inmiddels mag er in cafés als dat van oom Daan ook niet meer worden gerookt. Ik ben er altijd tuk op als daarmee de hand wordt gelicht. Ik verblijf regelmatig in mijn Griekse schrijfhuis. In dat zonnige land is de handhaving van het rookverbod voor de vierde keer finaal mislukt. Inmiddels heeft de Griekse overheid andere zorgen en leven de Grieken, ondanks hun roken en hun beestachtige autorijden, gemiddeld het langst van alle Europeanen.

Onlangs zag ik dat de Lincoln Continental is verdwenen. Weggesleept door het parkeerbeheer, of opgekocht door een Havanna's rokende yup, die er aardigheid in heeft hem een nieuw leven te bezorgen, wie zal het zeggen?

©C.A. Klok, Dordrecht

Tegen de kaalslag

2011-11-28T12:13:00.004+01:00

Literaire tijdschriften horen van papier te zijn. Ze mogen ook op het internet, maar niet zonder een papieren basis. Zonder dat zijn ze te vluchtig, te virtueel. Een flinke zonne-uitbarsting of iets anders dat de stroomvoorziening platlegt en weg is je tijdschrift. Misschien tijdelijk, misschien wel voorgoed, wie weet. En kom mij nu niet met het antwoord: als je huis in brand vliegt is de papieren boel ook weg, want die dingen worden zelden in een oplage van 1 gedrukt. Papier heeft, naast de mogelijkheid van een mooie grafische vormgeving, ook andere voordelen. Alleen al dat je het kunt voelen, kunt ruiken, er in kunt bladeren. Je kunt onderstrepen, noteren, je hoeft er je computer niet voor aan te zetten, je kunt zo'n blad in je binnenzak meenemen in de trein, je kunt er vliegen mee doodslaan, je kunt er rustig mee op het toilet zitten, iets wat ik met mijn laptop niet zo een twee, drie doe. Evenmin sla ik daar vliegen mee dood.

Kortom ik ben dol op papieren tijdschriften. Vooral literaire. Het spijt mij dan ook dat die aan het uitsterven zijn. Bezuinigingen, een stompzinnig subsidiebeleid van het Letterenfonds, desinteresse bij de dag- en weekbladpers, een verloederd literatuuronderwijs, laffe uitgevers, benepen boekhandelaren en foute bibliothecarissen dragen daar allemaal aan bij. Het ene literaire blad na het andere verdwijnt. Sommige stellen het overlijden nog even uit door alleen digitaal verder te gaan, maar dat zal een doodlopende weg blijken, vrees ik. Nog even en dan kunnen we trots roepen dat we met twee of drie abonnementen alle literaire tijdschriften van Nederland en Vlaanderen in huis hebben. De mens is een meester in zelfbedrog. De NS schaft binnenkort Dordrecht als intercitystation af (na het eerst duur en langdurig te hebben opgeknapt), zet er een paar van die koleresprinters, waarin je niet naar het toilet kan, voor in de plaats en schrijft me dan een triomfantelijke brief dat het openbaar vervoer in de Randstad 'wordt versterkt.' Ik ben heel bang dat ze het zelf nog geloven ook, maar we dwalen af.

Een van de literaire periodieken die het tot nu toe dapper volhoudt is Ballustrada, waarvan wij op 18 november jongstleden het 25-jarig jubileum vierden in de Zeeuwse Bibliotheek in Middelburg, want het blad is geboren in Zeeland. Van daaruit ontwikkelde het zich in al die jaren tot een mooi, respectabel, gevarieerd en interessant tijdschrift voor het gehele Nederlandse taalgebied, dat eigenlijk in geen enkele zichzelf respecterende bibliotheek en boekhandel zou mogen ontbreken. Het onderscheidt zich niet alleen door inhoudelijke kwaliteit, maar ook door de grafische vormgeving, waarvoor al jaren Ko de Jonge garant staat. Niet alleen een goed tijdschrift dus, maar ook een mooi. Terecht ontvangt het een subsidie van de provincie Zeeland, maar het kan toch vooral blijven bestaan doordat de redactie er veel enthousiasme en tijd in steekt en, zoals vaker bij letterkundige periodieken, als liefdewerk oud papier.

Het jubileumnummer heeft als thema 'haaks op' in het kader waarvan vijfentwintig schrijvers een zkv (zeer kort verhaal) leverden en vijfentwintig dichters een gedicht. Van vijfentwintig deelnemers aan het mail-art project van Ko de Jonge werden bijdragen opgenomen. Unieke illustraties die Ballustrada ook tot een visueel genoegen maken. Digitaal zou dat heel wat minder uit de verf komen. Het is een nummer om te hebben en om te bewaren. Tijdens de presentatie kondigde de redactie, bestaande uit André v.d. Veeke, Jan J.B. Kuipers en Johan Everaers, aan ook in de toekomst een papieren Ballustrada te willen blijven maken. Gelukkig maar, er is al veel te veel literaire kaalslag gepleegd.

http://www.ballustrada.eu/

Geen van ons keek om

2011-11-20T13:01:00.004+01:00

In brugklas 1D in het schooljaar 1997-1998 zat een lief Afghaans meisje dat niet alleen opviel door haar sprekende ogen, maar ook door haar uitstekende Nederlands, hoewel ze nog maar relatief kort in Nederland was. Ooit vertrouwde ze mij toe dat ze geneeskunde wilde gaan studeren. Ze doorliep probleemloos het VWO en verdween daarna, zoals zoveel leerlingen, uit beeld. Afgelopen woensdag kwam ik haar onverwacht weer tegen. Ik zat in mijn stamcafé te wachten op mijn uitgever, met wie ik daar graag met enige regelmaat een borrel drink, en bladerde wat in AD-De Dordtenaar. Daarbij stuitte ik op een interview met Tahmina Akefi, over haar recente debuut als schrijfster. Het was zonder twijfel mijn oud-leerlinge, ik herkende haar meteen. Diezelfde ogen, diezelfde innemende glimlach. Geneeskunde was het niet geworden, maar ze bleek de journalistiek te zijn ingegaan en publiceerde nu haar eerste boek: Geen van ons keek om. Nieuwsgierig geworden rende ik onmiddellijk de deur uit om in een nabije boekhandel naar die titel te vragen. 'U bent de achtste al vandaag, staat er iets over in de krant?' vroeg de verkoopster. 'Ja,' antwoordde ik, 'er staat een leuk interview in de krant.'

Thuis stuurde ik haar via Facebook een felicitatie, maar het boek kwam op de stapel 'nog te lezen.' Ik was net begonnen in de nieuwe Dickensbiografie van Claire Tomalin, van wie ik in december in Haarlem een lezing hoop bij te wonen. Daarna komt Geen van ons keek om aan de beurt, dacht ik. Het liep anders. Ik begon na het avondeten toch in het boek te bladeren, las het inleidende hoofdstuk en werd niet meer losgelaten. Het is het verhaal van Tiba, geboren en getogen in Kaboel, en haar familie, die verstrikt raken in de gruwelijke machtsstrijd in Afghanistan na de val van het door de Russen gesteunde regiem van president Nazibulla. Door die strijd, met alle gevaren en gevolgen van dien, wordt zij niet alleen gescheiden van haar hartsvriendin Setara, maar raakt de familie dermate in het nauw dat er uiteindelijk niets anders op zit dan de levensreddende vlucht naar een ver buitenland. Het is een bij tijden uiterst beklemmend verhaal, vooral wanneer de sluipende en uiteindelijk openlijke invloed van de jihadi's wordt beschreven en de bloedige verloedering van de Afghaanse samenleving door de strijd tussen allerlei krijgsheren, etnische groepen en criminele bendes.

Op het omslag heeft de uitgever een uitspraak van Kader Abdolah laten zetten: 'Een mooie en tedere Afghaanse vertelling van de vrouwelijke Khaled Hosseini.' Ongetwijfeld vanwege het publicitair effect, maar er klopt niet veel van. Mooi is de vertelling zeker, van tederheid is in sommige passages ook sprake, maar evenzeer worden we geconfronteerd met huiveringwekkende wreedheid. De vergelijking met Hosseini gaat niet echt op. Tahmina Akefi's roman is nog veel indringender en confronterender dan De vliegeraar. Soms voel je bij het lezen welhaast zelf de doodsangst en ellende die de personages meemaken. Anderzijds is zij in staat scènes van een bijzondere schoonheid op te roepen, die dan vaak, zoals de nacht dat Tiba op het dak zou slapen van Setaras huis, samen met diens oma, door een hevig natuurgeweld worden verstoord. Menselijk geweld en natuurgeweld als een soort Scylla and Charybdis, waartussen Tiba en haar familie dreigen te worden verpletterd.

Een heel bijzondere rol, en dat doet mij als dichter in een a-poëtisch land als Nederland goed, is de rol van poëzie, van gedichten in het verhaal. Poëzie als troost, als bron van kracht, als bron van hoop en wijsheid. Helaas heeft ook poëzie niet de kracht om de samenleving te redden van geweld, burgeroorlog en moord- en doodslag uit religieus fanatisme. Het individu kan zij echter veel sterkte verschaffen.

'Gebaseerd op ware gebeurtenissen,' staat er eveneens op het omslag. Dat wil het publiek graag horen, maar waar gebeurd of niet, van werkelijk belang is hoe het verhaal wordt verteld. Tahmina Akefi is een geboren vertelster, die ons op meeslepende wijze, met grote dramatische spanning, een verhaal voorschotelt met alle elementen van een menselijke tragedie. Een diep aangrijpend verhaal dat ons leert hoe groot en hoe klein de mens kan zijn in zijn handelen. Dat is misschien wel de grootste kracht van deze schitterende roman.

Tahmina Akefi – Geen van ons keek om. De Geus. ISBN 9789044518221.

Helden

2011-11-17T11:49:00.003+01:00

Het kan zo nu en dan geen kwaad om na te gaan of het lijstje literaire helden nog klopt. Of het pantheon moet worden uitgebreid of uitgedund. Welke heb ik ooit met veel lof en wierook binnengehaald, van wie ik later geen letter meer heb gelezen? Of wie ben ik, uit achteloosheid, luiheid of overweldigd door drukte, vergeten zijn of haar terechte plaats te geven? Dat is een gedachte die ik soms koester. Zoals nu. Het is een sombere zondagmiddag in november. Die ellendige maand met vroeg donkerende avonden en eindeloze wolkenluchten. De bladeren vallen, vreemd hè, ieder jaar weer, en daar worden sommige mensen gek van. Een enkeling springt voor de trein, dat zijn de onbescheiden overlastveroorzakers. Er zijn er ook die zich thuis verhangen. Die zijn al een stuk bescheidener. Ik word niet vrolijk van dit jaargetijde, verafschuw de donkere dagen voor kerst, word licht weemoedig van al het sterven in de natuur, maar vind het allemaal ook weer niet erg genoeg om zelf het anker te lichten met onbekende bestemming. Nee, ik zoek mijn afleiding in de kroeg en, zoals nu, in de heldenverering.

Om de stemming erin te houden heb ik een CD opgezet van de fadozangeres Sandra Marques, die ik in Lissabon een paar maal heb zien optreden met Luis Braga. Een stevige, vrolijke meid met trieste liederen. En denkend aan Lissabon komt mij J. Rentes de Carvalho in gedachten. Iemand die ik na lezing van zijn Tussenjaar in het pantheon heb bijgezet en die alleen al vanwege dat mooie dagboek (of kroniek, wat is eigenlijk het juiste woord voor de beschrijving, van dag tot dag, van een jaar uit iemands leven?) definitief mag blijven. Evenals Paul Léautaud, uiteraard, die als hoogbejaarde, bijna tandeloze griezel nog een meisje van zestien in bed wist te krijgen. Een wapenfeit dat bijna evenveel indruk maakt als zijn literair dagboek. Althans het kleine deel daarvan dat in een Nederlandse vertaling is verschenen. Keer op keer neem ik mij voor het gehele meesterwerk in het Frans te kopen, maar de moeite die het lezen mij dan zal kosten, heeft me tot nu toe weerhouden.

Frans. Ik had er een acht voor op mijn middelbare schoolexamen, maar sinds ik mij op latere leeftijd het Nieuwgrieks eigen moest maken, heeft deze taal mijn Frans danig in de verdrukking gebracht. Er zou een nieuwe Véronique voor nodig zijn om daar een ommekeer in te brengen. Véronique was een Frans meisje van naar schatting veertien jaar, une belle petite, zeg maar, dat mij op een juli-avond in het jaar 1968 tijdens een tuinfeest in het plaatsje Cuddington, in het Engelse graafschap Cheshire, op overweldigende wijze inwijdde in de kunst van het tongzoenen. Verder dan haar mond ben ik die avond, waarna ik haar nooit meer heb gezien, niet gekomen, maar ik was eens en voorgoed tot een aanhanger van het orale bekeerd. Twee jaar later, in hetzelfde graafschap Cheshire, maar nu op het schiereiland Wirral, vervolmaakte de toen vijftienjarige Wendy deze vorm van liefdeskunst door mij nog enkele handelingen te leren waar ik bij Véronique niet aan toe was gekomen en die op een andere plaats van het vrouwelijk lichaam voltrokken dienden te worden. Op zwoele zomeravonden zweeft mijn geest nog weleens hunkerend door de groene dreven van de Wirral, tussen de hagen die een ideaal decor vormden voor ons spel. Dat geeft geen pas nu ik inmiddels zestig ben en met angstwekkende snelheid op de status van vieze, oude man af koers, maar ik kan het ook niet helpen.

Gerard Reve treedt nu mijn gedachten binnen. Met waardige tred, hij moet dus nog nuchter zijn. Ook een held die niet snel zijn plaats in het pantheon bedreigd zal zien. Zolang ik geen reis onderneem zonder een Reve in de bagage zit Gerard goed, maar wel alleen, want Matroos Vos mag er niet in. In het pantheon, bedoel ik. Had ie maar niet de uitgave van deel drie van de Revebiografie van Nop Maas moeten verbieden. Een man die iets te verbergen heeft, maar wat, dat weten waarschijnlijk alleen de kabouters. Op weg naar het einde, Nader tot u en al die magistrale brievenboeken. Ik heb niets met de herenliefde, maar het revisme lijkt me ook goed op dames van toepassing. In dit verband komt me Maaike voor de geest. Een oud-leerlinge, met wie ik, lang, heel lang geleden, dus ook lang voor mijn huwelijk met Stella, een drietal jaren samenwoonde, ook al mocht dat niet van de kinderbescherming, want ze was wel leerling-af, maar aanvankelijk toch nog steeds zestien en in bittere onmin met haar vader en voogdes. Die voogdes hield kantoor tegenover het appartement dat ik toen bewoonde, in een kamer met uitzicht op mijn voordeur, maar desalniettemin heeft zij van het illegale samenwonen nooit iets gemerkt. Of ze zag een en ander door de vingers, wetende dat ik nu en dan tegemoet kwam aan Maaikes behoefte om op welhaast reviaanse wijze te worden getuchtigd tot een beter mens. Dit alles met een door haarzelf aangedragen zweepje, dat nog jaren na haar vertrek aan de kapstok heeft gehangen als symbool voor betere tijden, maar dat ooit wegraakte tijdens een verhuizing. Misschien had een van de sjouwers een betere bestemming in gedachte dan het voorportaal van mijn woning, wie zal het zeggen.

De dagboeken van Kees Buddingh' zijn van een bijna ontmoedigende braafheid. Toch lees ik ze graag. Wellicht omdat ze grotendeels in Dordrecht spelen en ik veel van de mensen die erin voorkomen al dan niet persoonlijk ken. Misschien ook vanwege de, voor een kalm man als Buddingh', redelijk hartstochtelijke manier waarop hij over literatuur, vooral Engelse literatuur, schrijft. Regelmatig gaat hij met Stientje op reis door Engeland en bij voorkeur naar die delen van het eiland waar ik zelf ook graag kom. De Yorkshire Dales zijn bij ons beiden favoriet, maar hij moet niet gaan zeuren over cricket, een spel dat ik in Engeland ook nog weleens heb gespeeld, maar waarbij ik zelden goed wakker kon blijven. Als ik Buddingh's dagboeken lees, hoor ik weer zijn markante stem en zit ik weer even bij hem en Stientje in de Bankastraat met een sigaartje aan de Tullamore's Dew. Dat waren prettige avonden. Buddingh' was in hart en nieren een gezellige thuiszitter en Stientje een uitstekend gastvrouw. Een onvertogen woord kwam er echter nooit uit, niet in zijn dagboeken en niet in de conversatie. Zelfs niet toen Han van Gorkom en ik hem de avond na de publicatie van W.F. Hermans infame aanval ophaalden om te gaan schaken met ons team van Bobby Kinghe. 'Ach, Hermans leest mijn werk kennelijk nauwkeuriger dan ik het zijne,' waarmee voorlopig de kous af was. Of hij die avond ook gewonnen heeft, zoals meestal, weet ik mij niet meer te herinneren. Toch zit Buddingh' niet in mijn pantheon vanwege zijn dagboeken, maar vooral vanwege zijn dichtbundel Het houdt op met zachtjes regenen. Waarom heb ik ooit eens beschreven in het prachtblad Ballustrada, dat binnenkort vijfentwintig jaar bestaat en daarna, we leven tenslotte in crisistijd willen de media ons laten geloven, wel zal worden opgeheven. Zo ging het ook met De Tweede Ronde. Na het jubileum de valbijl, hoewel dat blad min of meer is herrezen als Kort Verhaal. Minder aantrekkelijk dan zijn voorganger, al blijf ik het voorlopig trouw, maar wel met de onvolprezen L.H. Wiener in de redactie.

Nee, er zitten niet alleen mannen in mijn pantheon, er lopen ook enkele dames rond. Jane Austen, bijvoorbeeld en Elizabeth Speller, wat direct aantoont dat de eer ook niet uitsluitend aan de schrijvers van ego-literatuur is, al zijn zij wel verre in de meerderheid. Ik ben nu eenmaal een groot liefhebber van het genre. In 1997 stelde ik samen met John Heuzel voor het tijdschrift Kruispunt uit Brugge een speciaal nummer samen over ego-literatuur. Het is een forse uitgave geworden van 359 bladzijden waaraan een bont en internationaal gezelschap meewerkte, hoewel ik er natuurlijk wel voor zorgde dat Dordrecht niet ondervertegenwoordigd werd. Jan Eijkelboom stond erin met zijn gedicht Soms een veranda, waarvoor hij het idee zittend op mijn veranda had gekregen. Thijs Waaifoort publiceerde een aantal Indonesische brieven. Steeds als ik ze teruglees vraag ik mij af waarom hij niet in het genre is doorgegaan. Ook Ton van Dalen, Peter Marijnissen, Guus de Landtsheer, Ton Delemarre en Jan van der Geer werkten eraan mee. Mijn hooggeleerde neef Geoffrey Lord leverde een knap stuk over Jeannette Winterson en zelf zette ik er dagboekaantekeningen en een aantal Griekse fragmenten in. Ik werkte nog bij het onderwijs, zou dat nog twaalf jaren doen, en daarom werd het een gekuiste versie. Hoewel ik vind dat je in de literatuur, en zeker in de ego-literatuur, mag liegen dat het gedrukt staat, heb je altijd wel iemand die ervan overtuigd is dat alles de waarheid en alleen maar de waarheid betreft. Nu maak ik het zelden zo bont als Jan Wolkers, die in zijn dagboeken voortdurend Carina neukt 'met de kont omhoog' en zich daar tussendoor aftrekt, maar je zou er op de ouderspreekavond maar achter komen dat vader X. alle fantasieën over zijn roomblanke dochter als vaststaande feiten beschouwt. Zo'n absolute man die niet eens weet dat die roomblanke dochter geen vondst van mij is, maar van Gerard Reve.

Inmiddels is de onzichtbare zon zover onder dat ik het licht moet aandoen. Dat betekent ook de gordijnen sluiten, want al heb ik niets te verbergen, van deze vorm van inkijk moet ik weinig hebben. Buitenlanders verbazen zich vaak over het feit dat de meeste Nederlanders 's avonds de gordijnen open houden. Er is zelfs ooit een geleerde studie aan gewijd, meen ik, maar ik kijk niet graag in het zwarte gat dat buiten heet, ook al heb ik aan de overzijde een straatlantaren, zodat het met dat zwarte nog wel meevalt. Dus lichten aan en gordijnen dicht. En vooral: de gordijnen dicht is niet voor niets de titel van mijn eerste kroniek, die met ingang van deel drie, waaraan met voorzichtige voortvarendheid wordt gewerkt, literair dagboek gaat heten. Ik loop naar de keuken om koffie te zetten, want het is wel bijna stikdonker, maar nog te vroeg om naar de kroeg te gaan. Terwijl ik toekijk hoe de pot onder licht gepruttel volloopt, denk ik nog eens na over dat pantheon, die virtuele Parnassos in mijn kop. Dickens, uiteraard, Hans Warren (die nadrukkelijk vanwege zijn dagboeken), Thomas Hardy, J.J. Voskuil, L.H. Wiener... het wordt langzamerhand dringen, tenslotte moet ik er zelf ook nog bij, al zal dat altijd wel op het krukje bij de deur blijven.

Bij sinterklaas op schoot

2011-11-12T14:00:00.002+01:00

Het is heel lang geleden dat ik op de buis naar de intocht van Sinterklaas heb gekeken. Ik kan me de tijd niet heugen, het was misschien nog wel in zwartwit, bij mijn opa, want wij kregen pas in de loop van 1967 televisie. Net op tijd om Phil Bloom naakt achter de krant vandaan te zien komen, maar dit terzijde. De Sint zette vandaag voet aan wal in Dordrecht, vandaar. De zon scheen, de kaden bogen door onder het gewicht van duizenden kinderen en burgemeester Arno Brok speelde een glansrol. Wat een verschil met de deftige burgemeester Van der Dussen, de eerste burgervader die ik mij kan herinneren. Ik was een kleuter en moest op een dag bij het stadhuis gaan staan met een vlaggetje omdat de koningin, een mevrouw in een saai, grijs mantelpakje, op bezoek kwam. Daar zag ik de burgemeester, een strenge, stijve man in een streng en stijf pak en met een streng brilletje op. Zo ging dat in de jaren '50. Het was in 1955 dat ik bij Sinterklaas op schoot terechtkwam in de fotostudio van Beerman op het Vrieseplein, waar de goedheiligman toen belet gaf. Sinterklaas was in die jaren al even deftig als de burgemeester. Wel meen ik in de blik van de sint met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid mijn latere tekendocent Lou ten Bosch te herkennen.

Lou ten Bosch is met bootlengten voor de beste tekenleraar van Nederland (al is hij al heel lang met pensioen), zoals Arno Brok de aardigste burgemeester van het land is en Dordrecht de mooiste stad. Dat bleek maar weer eens uit de beelden op de buis en het moet maar eens gezegd. Haarlem is bij mij ook favoriet, evenals Utrecht, waar ik tenslotte heb gestudeerd, maar Dordrecht blijft nummer één. Er zijn ogenblikken dat ik daar anders over denk. Als ik over het Begijnhof loop en me die waardige straat (het Dordtse Begijnhof is een straat, ik kan daar ook niets aan doen) uit mijn jeugd herinner, met, inderdaad, het mooie, oude postkantoor, bijvoorbeeld. Dan sta je in het centrum van de rampzalige kaalslag, de stedenbouwkundige moordaanslag, die 'het saneringsplan' werd genoemd. Een afbraakexercitie van megalomane omvang die grote stukken uit het hart van de stad heeft gerukt en Dordrecht onherstelbaar heeft beschadigd. Tot het gemeentebestuur in de loop van de jaren zeventig tot inkeer kwam en het via het 'stadsverstel' over een andere boeg gooide. Daar hebben we ondermeer de Hofstraat aan te danken, voor een groot deel nieuwbouw, maar iedere toerist denkt dat al die pandjes rechtstreeks uit de 16e eeuw komen. Het is inderdaad een prachtig straatje geworden. Helaas hebben ze de idioot die de bomen van het aangrenzende Hof heeft laten weghalen nog niet opgesloten, maar dat komt wel als ik na de volgende verkiezingen met de Partij Klok Vooruit in de gemeenteraad kom. Kun je nagaan hoe prachtig Dordrecht is geweest om ondanks de gruwelen uit de jaren '50 en '60 toch nog de mooiste stad van Nederland te zijn. Vooral het havenkwartier is beeldschoon. Dat kon heel het land vandaag met eigen ogen zien, bravo!

Indianenverhalen

2011-11-04T09:06:00.004+01:00

'Weet je,' zei mijn vriend Kostas gisteravond, 'dat Larissa het hoogste percentage Porsches van de wereld heeft?' We zaten aan een forse vis en tijdens het eten kwamen we onvermijdelijk op de Griekse crisis. 'Allemaal van de subsidies van de EU,' vervolgde hij. Larissa is de hoofdstad van Thessalië, een van de belangrijkste landbouwgebieden van Griekenland. 'Een ander voorbeeld,' ging hij voort, 'ik kom vaak op Limnos. Als de boeren daar graan inzaaien, gebruiken ze een kwart van het benodigde zaaigoed. Later geven ze op dat ze een minimale oogst hadden, omdat de konijnen het meeste hebben opgevreten. Zo houden ze driekwart van de EU-subsidie op graan over en vangen ze een mooi bedrag om de slechte oogst goed te maken.' Hij zuchtte en schonk nog maar eens een glaasje wijn in. Het ontbrak er nog maar aan dat hij zei: 'Daarom rijden ze allemaal in een Mercedes.'

Het verhaal van Kostas lijkt me een van de vele die de ronde doen in de Griekse kafeneia, deels indianenverhaal, maar soms met een kern van waarheid. Natuurlijk zijn er boeren die de boel besodemieteren, waar in Europa vind je die niet? Als de EU niet scherp controleert, moet je de op het spek gebonden kat niet kwalijk nemen dat hij het ervan neemt. Grieken zijn geen betere mensen dan andere Europeanen. Ook geen slechtere. Het grote Siemens-omkoopschandaal had zijn wortels in Duitsland en ik kom maar weer eens aan met de Nederlandse bouwfraude als voorbeeld dat wij er ook wat van kunnen. Onze Betuwelijn en hogesnelheidslijn zijn niet alleen peperduur geworden door een klungelige aanpak van planners en uitvoerders. Ik zou wel een klein percentage op mijn rekening willen van wat daar door slimmigheden aan de strijkstok is blijven hangen. 'Geen cent naar de Grieken,' roept half Nederland, 'hadden ze de boel maar niet moeten beduvelen en zich niet zo in de schulden moeten steken.' De Griekse staat heeft torenhoge schulden en bevindt zich op het randje van failliet gaan. Dat zou zelfs vandaag al kunnen gebeuren, maar de private schuld van de Grieken is vele percentages lager dan die van de Nederlander, die met zijn kredieten en hypotheken in Europa op eenzame hoogte staat. Dat gaat ons nog eens opbreken. Wat zouden we klagen over een gebrek aan solidariteit als de Grieken dan zeiden: 'geen cent naar die Hollanders!'

De indianenverhalen die de Grieken over zichzelf vertellen, vinden in Europa gretig aftrek. Als ik Telegraafverslaggever was, stonden de Porsches van Larissa met een vette kop en foto nu in die gifmengerskrant. De euro loopt gevaar en daarvoor moet een zondebok worden gezocht. Er wordt vooral gewezen naar dat piepkleine economietje aan de rafelrand van Europa, waar de mensen er een puinhoop van hebben gemaakt. Die puinhoop was er al, en erger: die was al lang en breed bekend, toen Griekenland zichzelf de eurozone binnen sjoemelde met gulle steun van Frankrijk. Buiten beeld blijven de banken die daarna het land onverantwoord hoge leningen hebben verstrekt en het tot op de dag van vandaag leegzuigen met misdadig hoge rentes. Buiten beeld blijven de hedgefunds en andere criminele beleggers die staan te popelen tot Griekenland failliet gaat, want dan stromen bij hen de miljarden binnen vanwege allerlei duistere verzekerings- en herverzekeringsconstructies. Buiten beeld blijven de Europese financiële autoriteiten, wier controle volstrekt heeft gefaald. Een leraar die voor de klas zit te slapen moet niet gek opkijken dat iedereen een mooi cijfer heeft voor het proefwerk, inclusief de wat achtergebleven Yannis. Yannis, de kleine krabbelaar, die uiteindelijk voor alles op moet draaien.

De geboorte van het moderne Griekenland

2011-10-30T13:33:00.007+01:00

Griekenland viert zijn belangrijkste nationale feestdag op 25 maart. Volgens de overlevering zou op die dag in 1821 het vaandel van de opstand zijn gehesen door bisschop Germanos, boven het klooster van Agia Lavra op de Peloponnesos. Het is een verzinsel uit de duim van de Franse geschiedschrijver François Pouqueville. In feite braken er in de loop van maart dat jaar op verschillende plaatselijke opstandjes uit, die tegen het einde van de maand, als een bosbrand bij kurkdroog weer, de omvang van een grootschalige rebellie hadden aangenomen.

De tijd was er rijp voor. Door de opkomst van een welvarende Griekse koopmansklasse in de loop van de achttiende eeuw, drongen de ideeën van de Verlichting, de Franse Revolutie, Romantiek en het nationalisme door tot de elite, allereerst via Grieken in de diaspora, zoals bijvoorbeeld koopman en intellectueel Adamantios Koraïs, die enige jaren in Amsterdam verbleef. Onder de bevolking leefde de legende voort van de xanthon genes, een blond volk, dat op een dag vanuit het noorden de bevrijding zou brengen. Deze hield de verwachting levend dat er ooit een einde zou komen aan het Osmaanse bestuur. Algemeen werden de Russen, het enige orthodoxe volk buiten de grenzen van het Osmaanse rijk, aangezien voor deze xanthon genes. Het Osmaanse rijk was door allerlei oorzaken economisch en militair aan het verzwakken, reden waarom het in de negentiende eeuw ook wel 'de zieke man van Europa' werd genoemd. Een belangrijke factor bij het uitbreken van de opstand was tenslotte het vrijwel ontbreken van Turkse troepen op de Peloponnesos. Die waren door sultan Mahmud II naar het noorden gestuurd om af te rekenen met de steeds onafhankelijker opererende Ali Pasja van Ioannina.

In het voordeel van de Grieken werkte de aanwezigheid van gewapende roversbenden in de bergen, de zogenaamde kleften, en de tegen hen in het geweer gebrachte milities, de armatoloi. In de Griekse traditie worden de kleften bezongen als helden en vrijheidsstrijders avant la lettre, maar in de praktijk waren ze vaak een even grote plaag voor zowel Griek als Turk. Temeer daar niet altijd duidelijk was wie nu als kleften en wie als armatoloi opereerden. Hoe dan ook, toen de opstand uitbrak waren het in eerste instantie deze gewapende bendes en milities die de kolen uit het vuur haalden. Daarbij kregen ze steun van de reders van de 'zeevarende' eilanden Hydra, Spetses en Psara, die het de Osmaanse vloot in de Egeïsche Zee al snel flink lastig maakten.

Aanvankelijk hadden de Grieken, anders dan bij voorgaande opstanden, groot succes. In oktober 1821 veroverden zij onder leiding van kleftenhoofdman Theodoros Kolokotronis Tripolis, het bestuurlijke en militaire centrum van de Osmanen op de Peloponnesos. Dit ging gepaard met een bloedbad onder de Turkse inwoners. Geen van beide partijen zag erg op tegen het begaan van de nodige gruwelen. Al bij het begin van de opstand werden de patriarch van Constantinopel en een aantal andere vooraanstaande Griekse geestelijken en burgers op wrede wijze geëxecuteerd. Ook roeiden de Turken in 1822 het grootste deel van de bevolking van Chios uit. Deze daden zorgden voor een schokgolf in West-Europa en genereerden veel sympathie voor de Grieken. Zoals meestal kon de underdog op meer bijval rekenen dan de grote mogendheid waartegen men streed. Een andere belangrijke oorzaak van het enthousiasme voor de opstand in West-Europa, was de grote belangstelling voor de klassieken, waardoor een idyllisch beeld was ontstaan van de vrijheidlievende Grieken. Al snel merkten vrijwilligers die afreisden om de opstandelingen te steunen, de bekendste onder hen was de dichter lord Byron, dat dat beeld niet strookte met de werkelijkheid, wat niet zelden tot desillusies leidde.

De opstand kwam niet uit de lucht vallen. Al eerder hadden Griekse intellectuelen in het buitenland opgeroepen tot verzet tegen de Osmaanse overheersing. Allereerst de in Oostenrijk verblijvende Rigas Velestinis, die echter door de Habsburgse autoriteiten werd gearresteerd en uitgeleverd aan de Osmanen. Deze stelden hem in mei 1798 in Belgrado terecht. Hij werd de eerste martelaar van de Griekse onafhankelijkheid. Zijn dood inspireerde drie jonge Grieken, Emmanouil Xanthos, Nikolaos Skouphas en Athanasios Tsakaloff om in Odessa in 1814 de Philiki Etairia op te richten, een organisatie die specifiek ten doel had Griekenland door een gewapende strijd te bevrijden. Op instigatie van de Philiki Etairia trok de voormalige generaal in Russische dienst Alexander Ypsilantis begin maart 1921 vanuit Bessarabië met een schamel, slecht voorbereid legertje Moldavië binnen. Men hoopte op massale steun van de bevolking, maar deze was het wanbestuur van de Griekse hospodaars, onderkoningen, zo beu, dat zij zich niet voor een Grieks karretje wilde laten spannen. De Turken hadden er dan ook weinig moeite mee om Ypsilantis in juni bij Dragatsani te verslaan. Tot op heden is onduidelijk of er enige coördinatie was tussen de actie van Ypsilantis en de gebeurtenissen op de Peloponnesos.

Ondanks de aanvankelijke militaire successen zag het er niet naar uit dat de opstand uiteindelijk tot onafhankelijkheid zou leiden zonder steun van een of meer grote, buitenlandse mogendheden. Om daarmee zaken te doen, om de strijd te coördineren en om te beginnen aan de opbouw van een civiel bestuur, was het van groot belang dat er zo snel mogelijk een voorlopige regering werd uitgeroepen. Dat gebeurde begin 1822, tijdens een nationale vergadering in Epidavros. Er kwam een gekozen senaat en een uitvoerend comité met aan het hoofd Alexander Mavrokordatos, die in tegenstelling tot de militaire leider Kolokotronis, ervan overtuigd was dat de nieuwe staat op Westerse ideeën moest worden gegrondvest. Daarom streefde hij ook naar het oprichten van een reguliere strijdmacht, onder directe controle van de regering en getraind volgens Westerse opvattingen. Kolokotronis en de andere krijgsheren waren hier mordicus tegen, al was het alleen al omdat het hun eigen macht en invloed drastisch zou inperken. De verdeeldheid leidde tot factievorming en een machtsstrijd tussen de traditionele notabelen, in de Osmaanse tijd kodjabashis genoemd, en de militaire leiders, veelal voormalige kleften. Begin 1825 leidde dat zelfs tot het gevangen zetten van Kolokotronis op het eiland Hydra.

Ondertussen waren de militaire kansen gekeerd in het voordeel van de Turken. Die hadden zich in 1824 weten te verzekeren van de steun van Mehmed Ali, de machtige onderkoning van Egypte. De Egyptische vloot viel allereerst Psara, Hydra en Spetses aan, waarbij ze er overigens alleen in slaagde het afgelegen Psara te bezetten. In de winter van 1825, geheel onverwacht voor de Grieken, landde een Egyptisch leger bij Methoni, vanwaar een uiterst succesvolle operatie begon. Eind 1825 waren van de belangrijke plaatsen op de Peloponnesos alleen nog Navplion en Monemvasia in Griekse handen. Dat leidde tot het vrijlaten van Kolokotronis, die wederom aan het hoofd van de Griekse strijdkrachten kwam te staan, maar desondanks zag de situatie er hopeloos uit. Ten noorden van de Golf van Korinthe moest in april 1826 Mesolonghi na een langdurig beleg worden opgegeven en twee maanden later begonnen de Osmaanse troepen het beleg van Athene. Een poging om dat te breken door een Griekse strijdmacht onder bevel van twee Britse officieren, generaal Church en admiraal Cochrane, liep op een fiasco uit en in juni capituleerde het garnizoen van de Akropolis.

De Grieken zetten nu alles in het werk om meer financiële en ook militaire steun uit het buitenland te krijgen. Ook werd het bestuur gereorganiseerd, om de oorlog efficiënter te coördineren en met het buitenland te onderhandelen. Ioannis Kapodistrias, voormalig minister van buitenlandse zaken van de Tsaar werd benoemd tot president. Een man met belangrijke internationale contacten, al zou hij pas in 1828 in de voorlopige hoofdstad Navplion arriveren. Op het hoogtepunt van wat een uitzichtloze situatie leek, kwam echter de buitenlandse steun waarop men zo lang had gehoopt. In Londen werd het drastische plan van Mehmet Ali bekend om de hele orthodoxe bevolking van de Peloponnesos in slavernij weg te voeren en het schiereiland te herbevolken met islamieten uit Egypte en andere delen van het Osmaanse rijk. Dat zou ongetwijfeld leidden tot een Russisch ingrijpen, omdat de Tsaar zichzelf traditioneel zag als beschermer van de orthodoxen in het Osmaanse rijk. Een eenzijdige Russische interventie, die het machtsevenwicht in Europa en vooral in de Middellandse Zee zou verstoren, wilde men voorkomen. Bovendien werden de Britse handelsbelangen meer en meer geschaad door de strijd. Onderhandelingen tussen Groot-Brittannië, Frankrijk en Rusland leidden in juli 1827 tot het Verdrag van Londen. Dat bepaalde dat de drie mogendheden een wapenstilstand zouden voorstellen. Als een of beide partijen die van de hand wees, zouden zij gewapenderhand ingrijpen. De Grieken accepteerden het voorstel, de Osmanen wezen het van de hand.

Op 20 oktober 1827 voer een gecombineerde Brits-Frans-Russische vloot onder bevel van admiraal Codrington de baai van Navarino binnen, waar de Osmaanse vloot voor anker lag. Al spoedig vielen de eerste schoten. De zeeslag van Navarino eindigde met de vrijwel volledige vernietiging van de Osmaanse vloot en verzekerde de onafhankelijkheid van Griekenland. Onduidelijk was echter nog welke grenzen het zou krijgen en hoe volledig die onafhankelijkheid zou zijn. De grenzen werden uiteindelijk bepaald na lange onderhandelingen, waarbij de Grieken opvallenderwijs niet rechtstreeks werden betrokken. De grens zou lopen van Arta in het noordwesten, tot Volos in het noordoosten. Ook de Cycladen werden Grieks. Dat betekende dat belangrijke delen van het tegenwoordige Griekenland Osmaans gebied bleven. Na de moord op Kapodistrias (oktober 1831), die zich door zijn autoritaire optreden de vijandschap van zowel de militaire leiding als de notabelen op de hals had gehaald, besloten de Grote Mogendheden dat Griekenland een erfelijke monarchie moest worden. Na enig zoeken werd de zeventienjarige Beierse prins Otto von Wittelsbach in februari 1833 ingehaald als de eerste koning der Hellenen.

In de jaren veertig van de negentiende eeuw ontstond de Megali Idea, een irredentistisch streven naar het verenigen van alle Grieken binnen één koninkrijk, met Constantinopel als hoofdstad, waardoor min of meer het oude Byzantijnse rijk zou herleven. Deze Megali Idea is, tot hij in 1922 in bloed en vuur werd gesmoord na de dramatische ondergang van het Griekse leger in Anatolië tegen de troepen van Mustafa Kemal (Atatürk) en de verwoesting van een deel van Smyrna door de zegevierende Turken, de basis geweest voor de buitenlandse politiek van de opeenvolgende Griekse regeringen. Stap voor stap zou Griekenland daardoor groeien ten koste van 'de zieke man van Europa.' Soms, maar niet altijd, ging gebiedsuitbreiding met oorlog gepaard.

In 1864 droeg Groot-Brittannië de Ionische eilanden, waarvan de meeste nooit onder Osmaans bestuur hadden gestaan, over aan Griekenland. Onder druk van de Grote Mogendheden stonden de, na de Russisch-Turkse oorlog van 1878 dramatisch verzwakte, Turken in 1881 het zuiden van Epirus, rond Arta, en de vruchtbare landbouwprovincie Thessalië af. Macedonië en Thracië bleven vooralsnog onder bestuur van Constantinopel. Dat duurde tot de twee Balkanoorlogen (1912 & 1913) toen de Turken vrijwel geheel van het schiereiland werden verdreven en alleen Oost-Thracië behielden. Griekenland verwierf in 1813 het grootste deel (50%) van het zeer omstreden Macedonië, Kreta en de Egeïsche eilanden, op de Dodekanisos na, die in 1911 door de Italianen op Turkije waren veroverd. West-Thracië, dat na de Balkanoorlogen door Bulgarije werd ingelijfd, kwam na de Eerste Wereldoorlog in Griekse handen (1920). Het land kreeg tenslotte in 1948 zijn huidige omvang, toen Italië de Dodekanisos moest afstaan.

Griekenland kende vele groeipijnen en de naweeën daarvan zijn nu en dan nog te voelen, bijvoorbeeld in een aantal slepende conflicten met Turkije. Over de afbakening van het continentale plat in de Egeïsche Zee, van het luchtruim en van de territoriale wateren. In 1996 leidde een conflict over een rotspunt nabij Kalimnos (Imia) bijna tot oorlog tussen beide Navo-bondgenoten. Hoewel er daarna aanzienlijke verbeteringen optraden in de wederzijdse betrekkingen, wordt bijvoorbeeld in de Griekse media nog vrijwel wekelijks melding gemaakt van schendingen van het luchtruim door Turkse vliegtuigen en beschuldigen de Grieken Turkije ervan nog steeds een invasiemacht van zeker 35.000 militairen gereed te houden aan zijn westkust. Turkije lijkt er anderzijds nog niet van overtuigd dat het Griekse irredentisme geheel is uitgedoofd. Ook het almaar voortdurende conflict over Cyprus is cruciaal in de onderlinge verhoudingen, die door het vermoeden van olie en grote gasreserves in het oostelijke bekken van de Middellandse Zee opnieuw onder spanning kunnen komen te staan.

©Kees Klok

Thessaloniki, 15 augustus 2011

Shameful and disgusting!

2011-10-29T16:52:00.002+02:00

This photo was taken just an hour ago in Ano Toumba, Thessaloniki. It's a week after the end of the strike now but the garbage collecters still didn't show up. The town centre has been cleaned, but apparently nobody is interested in the suburbs or even aware there are people living here. It's an outragious situation. I wonder which outbreak will be first: the fury of the people living in this area (let's see what happens if we shove the whole bloody mess on to Lambrakisstreet, blocking the traffic) or some contagious disease.

Literair dagboek

2011-10-22T23:44:00.004+02:00

Bij Uitgeverij Liverse verschenen mijn kronieken, liever: literaire dagboeken En vooral: de gordijnen dicht (2008) en Idioten ontloop je nergens (2010). Deel drie is in wording en zal, als alles loopt zoals bedoeld, eind 2012 of begin 2013 verschijnen. Uit dit deel zijn reeds Literair dagboek: Schotland en Literair dagboek: Griekenland op dit weblog gepubliceerd. Onder de titel Literair dagboek zal ik nu en dan een fragment uit het komende boek opnemen.

Zondag, 4 maart 2007:

Mooie Dag van de Poëzie, gisteren, al lieten leerlingen en collega's van de belangrijkste cultuurschool van West-Europa het volledig afweten. Van de dichters kwam een zekere Ron Elshout, ook in het fonds van Wagner & van Santen, niet opdagen, terwijl Jan Eijkelboom en Ed Leeflang door ziekte wegbleven. Ed Leeflang werd vervangen door Hans Verhagen. Hij gaf me een boekje over een project dat hij samen met onze Dordtse Theo Kemp had uitgevoerd. Ik las er een paar mooie gedichten in.

's Middags gelezen in Pictura, met Elma van Haren. Aardige dame, die goede poëzie schrijft, maar die absoluut niet kan voordragen. Muziek door Jeroen Hobbel en Jean-Luc Jossa, Braziliaanse liederen. Erg goed. Ik heb ze inmiddels aanbevolen bij Joris Lenstra, voor zijn lezingen in de Rotterdamse bibliotheek. Bij de eerste voorstelling was er nauwelijks publiek. Nogal pijnlijk in die grote zaal. De andere twee optredens hadden een redelijke opkomst. De zaal heeft een prettige akoestiek en is zonder microfoon gemakkelijk te bespreken, maar dat moet je wel kunnen. Elma had een microfoon nodig, waar ze nogal onhandig mee omging. Het leek me geen pose, zoals bij sommige hooggeleerden op wetenschappelijke conferenties, maar zij heeft een natuurtalent voor het onhandige, wat ik eerlijk gezegd wel een sympathiek trekje vind.

Vóór het avondprogramma in het Hof vertrokken Elma van Haren en Mark Boog, wegens andere verplichtingen. Er werd gevraagd of de dichters elkaar wilden introduceren, dus Ad Zuiderent Tjitske Jansen, Tjitske mij, ik Eva Gerlach, die Pieter Breman, Pieter Hans Verhagen, Hans Tonnus Oosterhof en die tenslotte Peter M. van der Linden. Peters optreden was weer erg goed, evenals dat van Tjitske, die trouwens erg aardig is, iets wat je niet van iedere kunstbroeder of -zuster kunt zeggen. De meeste andere dichters droegen matig tot slecht voor, op Ad Zuiderent na. Later kwamen verschillende onbekenden uit het publiek Tjitske en mij complimenteren.

Tijdens de voorbereiding onderwierp Eva Gerlach Pieter Breman aan een vriendelijk kruisverhoor. Was haar voordracht maar even goed geweest als haar interviewtalent. Pieter was even verbaasd, maar zag er de humor wel van in. Er was weer goede muziek, Quarteto Rotterdam, een tangokwartet en soms quintet als er een zangeres bij kwam, maar ze speelden maar tot kwart voor tien en moesten toen naar een ander optreden. Ik vind dat zoiets niet kan. Stella en ik liepen met Tjitske mee naar het station en dat was een geluk bij een ongeluk, want er was iets met de Zwijndrechtse brug, waardoor het treinverkeer was gestremd. We hebben bij ons thuis eerst nog wat gedronken en haar daarna met de auto naar station Zwijndrecht gebracht, vanwaar ze verder kon reizen. Ze had ook bij ons kunnen overnachten, maar dat kwam in verband met iets in de familie, de andere dag, niet uit. Ik maakte voor we gingen slapen nog een brief van De Revisor open, waarin het bericht dat de Gopal-vertaling niet wordt opgenomen. Een dag kan ook nooit eens perfect zijn.

Dinsdag, 6 maart:

Bij het buiten zetten van het oud-papier heb ik op het nippertje acht exemplaren van De Groene Mug, de schoolkrant van Mulo-Groenedijk, kunnen redden. Hoewel ze ook op het Stadsarchief aanwezig zijn, zou ik het eeuwig zonde hebben gevonden als ik die dierbare herinneringen aan een deel van mijn middelbare schooltijd was kwijtgeraakt. Bovendien publiceerde ik mijn allereerste gedichten in De Groene Mug. Op een gegeven ogenblik kwam ik, ik zat in de derde, in de redactie, samen met Gerrit de Wolf, tegen wie ik toen hoog opkeek. Hij kon goed schrijven, goed voetballen (speelde een tijd in het eerste van DFC) en was bovendien twee jaar ouder dan ik. Dat telt als je veertien bent. Het was het begin van een vriendschap die tot op de dag van vandaag voortduurt.

Woensdag, 7 maart:

Revathy Gopal is vanmorgen in Bombay overleden. De kanker heeft het weer gewonnen. We hebben haar nooit persoonlijk ontmoet, maar kenden haar via haar zus Gomathy Venkateshwar, een van de deelnemers aan het seminar in Minneapolis, waar ik Stella leerde kennen. Door veelvuldig e-mail contact en door het vertalen van haar gedichten, was er een vriendschap op afstand ontstaan. Vanmiddag vervielen de lessen van Vwo-6, vanwege een excursie voor economie. Die tijd heb ik gebruikt voor een In Memoriam op mijn weblog. Ik heb ook een berichtje gemaakt voor de Contrabas, waar werk van haar is gepubliceerd. Ze is negenenvijftig geworden. Van onze leeftijd. Daar schrikken we ook weer van.

Bij een foto (20)

2011-10-19T17:13:00.004+02:00

Het beeld van Griekenland in de media wordt de laatste tijd vooral bepaald door stenen en molotov-cocktails gooiende idioten met valhelmen, gasmaskers en capuchons. De zogenaamde 'koukoulofori' (capuchondragers), halvegaren die, behekst door een verdraaid idee van het anarchisme, denken dat je met stompzinnig geweld een betere wereld kunt scheppen. Als ze daar op uit zijn, wat ik betwijfel. Ik vrees dat het voor een flink deel dezelfde enge mannetjes zijn die in de straten van Amsterdam en andere grote steden op de een of andere manier hun overdosis testosteron kwijt moeten.

Het beeld van Griekenland wordt ook bepaald door de eindeloze serie stakingen tegen het bezuinigingsbeleid van de regering-Papandreou. De economische crisis is geculmineerd in een machtsstrijd tussen de regering en de vakbondsbonzen, een zinloze strijd want Griekenland ligt volledig aan de ketting van ECB, IMF en EU, maar hij kost handen vol geld en bezorgt de gewone Grieken alleen maar ellende. Tonnen stinkend vuil op straat, keer op keer stakingen in het openbaar vervoer en van boze taxichauffeurs, bezettingen van ministeries door ambtenaren, van middelbare scholen door leerlingen en uiteraard van universiteiten door studenten, want de hoop der natie wil ook zo zijn bijdrage leveren tot het pandemonium. We zien belastinginspecteurs die hun eigen aanslagen voor de deur van het ministerie van financiën verbranden, vakbondsleden die de burgemeester van Sykiës, een randgemeente van Thessaloniki, op de nek springen omdat hij de vuilophaal wil privatiseren en de voorzitter van de taxibond, die dreigt de directeur van het ziekenfonds (IKA) in elkaar te slaan omdat de laatste vindt dat ook de stakers hun sociale premies moeten betalen.

Het is allemaal geen reclame voor de bakermat van de democratie en daarom was ik blij onlangs een groep landgenoten een ander gezicht van Griekenland te kunnen laten zien. Tijdens een rondreis van Thessaloniki door het noorden en vandaar naar Athene toonde Hellas zich van zijn beste kant. Het prachtige bergland, de overweldigende gastvrijheid en hartelijkheid van de Grieken, die toch over ons Nederlanders, Jan-Kees de Jager voorop, wel wat klachten zouden kunnen hebben. De schitterende monumenten en musea van Thessaloniki, Vergina en Ioannina, de als adelaarsnesten op de rotsen gebouwde kloosters van Meteora, de adembenemende pracht van het landschap rond Delphi, de rijke geschiedenis, vanaf de oudheid tot de dag van vandaag, met als klap op de vuurpijl het spectaculaire Akropolismuseum in Athene, waarvan iemand uit de groep, zeer ingevoerd in de Nederlandse museale wereld, zei dat hij nog nooit zo'n mooi museum had gezien.

Op een van de dagen bezochten we Monodendri, dat ligt aan het oostelijke uiteinde van de Vikoskloof in de Zachoragoria in Epirus, niet al te ver van Ioannia, ooit de residentie van Ali Pasha van Tepelenë, de man die figureert in Tessa de Loo's reisboek Een varken in het paleis. De Vikoskloof is breder en dieper dan de Grand Canyon en qua natuurschoon minstens zo indrukwekkend. Hoewel bekend bij bergwandelaars is hij wonderlijk genoeg heel wat minder beroemd dan zijn Amerikaanse evenknie. We zouden wat meer oog moeten hebben voor deze kant van Griekenland, dat met zijn overweldigende natuur en duizenden jaren oude geschiedenis en cultuur een van de fascinerendste landen van Europa is.

Bij een foto (19)

2011-10-02T12:06:00.002+02:00

Het was in november 1990 dat de scholengemeenschap Noordendijk, waar ik toen lesgaf, Johnny van Doorn uitnodigde voor een optreden. Hij ging daar graag op in, liet hij weten, maar dan moesten er wel een fles sherry, een glas en een vork voor hem klaarstaan. Naast, uiteraard, het gebruikelijke honorarium. De dichter verplaatste zich per trein en zou rond tien uur op het Dordtse station arriveren. Daar haalde ik hem op. Met Etienne Busink, fotograaf van een lokale krant, die geen verslag deed van het optreden, maar wel melding maakte van het ter stede verschijnen van het fenomeen Johnny the Selfkicker. Dat de Selfkicker al jaren gewoon als Johnny van Doorn door het literaire leven ging, was nog niet tot de redactieburelen doorgedrongen. De foto werd gemaakt in de bloemenstal, om, hoewel zwartwit, de grauwe regensfeer nog een weinig op te fleuren. Vervolgens namen we een taxi naar de Noordendijk, nadat Van Doorn eerst nog een passerende huisvrouw bijna van haar fiets had gezwaaid onder de kreet 'mooooooorgèn, mevrouw' in het licht-gedistingeerde accent van zijn geboortestad Arnhem, dat hij nooit is kwijtgeraakt.

Het optreden was alles wat de leerlingen ervan verwachtten, inclusief het fameuze 'kom klaar klootzak,' dat nog weken door de schoolgangen heeft gegalmd. Het onderwijl innemen van de sherry en het roeren met de vork in het glas maakten eveneens de nodige indruk, al mopperde de rector achteraf 'dat het eigenlijk geen pas gaf.' Na afloop gaf Johnny nog een zeer geïnspireerd interview aan een bloedmooi meisje van de schoolkrantredactie, onder het nuttigen van de laatste slokken uit de fles. Bij het afscheid kreeg hij een kruik oude genever van het fameuze Dordtse merk Rutte. Dat hij de energie had voor zo'n spetterend optreden, verbaast achteraf. Twee maanden later overleed hij, voor de buitenwereld onverwacht, aan kanker. Hij moet tijdens zijn bezoek al erg ziek zijn geweest. En dan toch met zoveel dynamiek een optreden verzorgen! Misschien schuilt daarin wel de kracht van poëzie.

©Foto: E.J.W. Busink, Dordrecht: http://www.fotobusink.nl

Literair dagboek

2011-09-27T11:16:00.005+02:00

Maandag, 15 januari 2007:

Gisteren zouden we naar de film Zwartboek gaan, die op het ogenblik in de Synode draait. Speciaal vroeger gegeten en daarna monter naar het Willem Kesplantsoen gewandeld. De voorstelling bleek uitverkocht. Dat is ons in Dordrecht nog nooit overkomen. We konden voor vanavond reserveren, maar na een veel te lange lesdag ga ik niet meer naar een bioscoop. Dan zit ik toch maar te knikkebollen. We zien die film nog weleens op video.

Dinsdag, 16 januari:

Ik ben uitgenodigd op drie maart te lezen op de Dordtse Dag van de Poëzie. De details krijg ik nog te horen. Een mooi initiatief. Ik vraag mij alleen af of het lang zal voortleven. De belangstelling voor poëzie lijkt me nog geringer dan elders. Ik moet denken aan de literaire avonden van Bobby Kinghe in de jaren zeventig en aan de schrijversinterviews door Cees Groesbeek in de jaren tachtig. Twee decennia later kun je Dordrecht, ondanks de goede wil van een paar enkelingen, nog steeds geen cultuurstad noemen.

Vanmorgen weer begonnen met mijn lessen Nieuwgrieks. Stella is een geweldige lerares, maar ik blijf het moeilijk vinden om grip te krijgen op die prachtige taal, die even rijk als chaotisch en onlogisch is. Daarbij vergeleken is het Nederlands een toonbeeld van eenvoud, terwijl je je er toch ook voortreffelijk in kunt uitdrukken.

Donderdag, 18 januari:

Gisteravond na het journaal voor de buis blijven hangen. Zag Bernlef bij Pauw & Witteman, over zijn nieuwste boek. Ik vind dat hij steeds meer op Fred Flintstone gaat lijken. Stella vindt dat hij lijkt op een paardenslager.

Het regent verschrikkelijk, de wind trekt aan tot zware storm. Hoewel de zon al een half uur op moet zijn, is het buiten nog aardedonker. In de VS heerst een koudegolf. Daar houden we ook niet van, maar het is beter dan dit zelfmoordweer. We kregen antwoord op onze nieuwjaarswens aan Ed Griffin, een van de hoogleraren die in 1987 het seminar organiseerde waarop ik Stella heb leren kennen. Hij doceert nog steeds aan de University of Minnesota, al is hij achter in de zestig, maar nog slechts voor de helft van de tijd. Die andere helft krijgt hij niet betaald, zoals ze in de VS ook de vakantieweken niet doorbetalen. Geweldig systeem, het is de kant die de VVD ook op wil. Eer het zo ver is hoop ik aan de andere kant van Europa te wonen.

De storm herinnert aan die orkaan, begin jaren '90, waardoor de schutting tussen ons en de rechter buren omwoei. De nieuwe schutting heeft het ook zwaar. Het is nog maar de vraag of hij het houdt. Er is een kap van een schoorsteen gewaaid en op het achterbalkon terechtgekomen. Volgens de voorspellingen gaat het zo nog een uur of twaalf door. De politie adviseert dringend om binnen te blijven. Echt gevaar of moderne schijterigheid? Niet dat ik aanvechting heb om een ommetje te maken, maar soms worden risico's wel erg opgeblazen. Niet door de postbode, die kwam gewoon langs. Een pakje uit Engeland, met Our Mutual Friend van Dickens en Shadow of the Silk Road van Colin Thubron.

Zojuist op de radio een melding dat er drie mensen zijn omgekomen door omvallende bomen. Toen ik terugkwam van school niet door de boomrijke Crayensteinstraat gereden. Je wordt toch beïnvloed door de groeiende paniek in de ether. Lijkt nu misschien ook wel enigszins terecht. De bruggen bij de Moerdijk, over de Haringvlietsluizen en bij Gorcum zijn afgesloten. Dat komt zelden voor. Ook is zojuist tot nader order het hele treinverkeer stilgelegd. De barometer begint langzaam op te lopen, maar daar is buiten nog niet veel van te merken. Ik ga een poosje de Zijderoute langs. Thubron is goed gezelschap. Stella is hard aan het vertalen. Ik bewonder haar werklust en doorzettingsvermogen.

Zondag, 21 januari:

Nog steeds veel wind. De stormschade lijkt beperkt, maar we moeten wel iets aan de schutting doen. Hij hangt erbij als de lamme vleugel van een gewonde gans. De storm heeft uiteindelijk zes levens gekost, allemaal in het verkeer. De politie heeft achteraf dus wel terecht gewaarschuwd. Han heeft een boom op zijn huis gekregen, maar door tegenstand van de wortels werd hij heel geleidelijk neergedrukt en is er nauwelijks schade.

Gistermorgen eindelijk weer eens een gedicht geschreven (Greonterp). De vertaling van het verhaal van Revathy Gopal gereviseerd en het grootse deel van de dag bezig geweest met het ontruimen van ma's appartement. We hebben tot eind februari de tijd, maar er is een lange wachtlijst in het Stadswiel, dus we willen het zo snel mogelijk leeg hebben. Paul en Jolanda, waar de meeste meubels naartoe gaan, konden via een kennis een goedkope bus huren, maar dat was zo'n klein model dat ze vier keer op en neer moesten naar Den Haag in plaats van twee keer. Weg voordeel.

Vroeg opstaan

2011-09-20T11:54:00.003+02:00

Vandaag precies een week geleden moest ik om half zeven opstaan, omdat een uur later het gasbedrijf een nieuwe aansluiting kwam aanbrengen. Stipt op tijd stonden de heren voor de deur, twee uur later was de kuil voor het huis weer keurig dicht en als alles is aangebracht zoals het hoort (ik kan dat niet controleren, dus moet het maar geloven), is mijn woning nu een stuk beter tegen gasexplosies beveiligd dan voorheen. Bovendien lag de dag nog grotendeels voor mij. Mooie kans om eens flink aan deel drie van mijn literair dagboek te werken. Nadat ik die had gegrepen fietste ik 's avonds naar Visser om bij De Willige Dame te gaan schaken. Ik verloor in een mooie partij van Koos van Dalen. Een wederzijdse matdreiging, dan moet je je niet in een tempo verrekenen. Dat deed ik wel, dus won Koos, wat ik nog even heel gezellig ben gaan vieren in café 't Vlak, waar ik ondermeer collega Peter M. van der Linden trof, die mij strikte om donderdagavond poëzie te komen lezen in café Merz.

Dat werd een lange donderdag, omdat ik in de loop van woensdag, ik was wederom ijverig bezig met het literair dagboek, werd gebeld door de NOS. Of ik in de ochtenduitzending van het Radio 1 journaal het een en ander wilde zeggen over de Griekse crisis. Dat wilde ik wel, maar die uitzending begon om kwart voor zeven. Om half zeven zou zich een verslaggever melden. Dat betekende dus om half zes opstaan. Ach, waarom niet? Doorgaans ben ik een matineus type en je kunt 's avonds altijd een beetje voorslapen bij Pauw & Witteman, want als Maarten van Rossem niet in de uitzending is, hoor je er nogal eens slaapverwekkend gebabbel. Woensdagavond moest ik wel even wakker blijven, want toen was er een collega van de UvA om over Griekenland te praten. Ze kwam jammer genoeg heel erg niet uit de verf en liet zich volkomen afbluffen door Pauw. Later mailde ze mij dat hij heel andere vragen stelde dan in de voorbespreking. Ja, dat kan, maar dan moet je niet onschuldig glimlachen, dan stuur je zo iemand terug in het hok, zoals je dat ook doet met bluffende studentjes. Ze had wel de pech naast Heleen van Rooijen te zitten, die overal tussendoor zat te kakelen en te kirren, daar zou ik ook het lazarus van hebben gekregen.

Donderdag om half zeven stond Marc-Robin Visscher voor de deur, een verslaggever die ik vaak beluister op Radio 1 en die opvalt doordat hij de hysterisch aandoende, jachtige toon mist waarop veel van zijn collega's de actualiteit de ether in hijgen. Een vriendelijke, beheerste en vooral degelijk voorbereide journalist, waarmee het prettig werken was. Om acht uur meldde zich de Nederlandse Griek Nikos Kyrmos, die uit Tilburg kwam, waar hij studeert aan de School voor de Journalistiek. Moest eveneens vroeg op om op tijd in Dordrecht te zijn, al had hij geluk dat ik maar op vijf minuten lopen van het station woon. We hebben er naar mijn idee een prettig verlopende uitzending van gemaakt. Koffie genoeg, fit als een hoentje, geen malle vragen en dat alles aan de tafel in mijn eigen woonkamer, wat het iets vertrouwds gaf, alsof het dagelijks werk was. Om half tien was het voorbij en ben ik verder gaan zwoegen op het literair dagboek, als was er niets gebeurd. Dat was overigens moeilijk, want ik bewerkte een aantal passages die over de ziekte van Stella gingen.

's Middags wandelde ik op de gebruikelijke tijd naar Visser voor mijn vijfuurtje, waar ik ben blijven hangen tot het tijd was om naar Merz te gaan. Flink ingedronken voor het optreden, zeg maar. De sfeer zat er goed in, niet in het minst door de mooie muziek van Danny Kroonen. Ik kwam er bovendien een oud-leerlinge tegen die in de journalistiek heeft gezeten en is afgestudeerd in de geschiedenis. We raakten hevig aan de praat en de wijn. Dolgezellig, zodat ik geen idee heb hoe laat de taxi arriveerde om mij af te voeren.

Op vrijdag heb ik iets minder aan het literair dagboek gewerkt dan de bedoeling was, maar 's avonds had ik een aangenaam etentje met familie, rijkelijk bevloeid met rode wijn. Daardoor was het nog even moeilijk tijdig op te staan om 's morgens vanaf half negen een bardienstje bij DFC te doen, maar ach, daar was het weer als vanouds gezellig en ook daar kom je altijd aardige oud-leerlingen tegen. De wedstrijd, later op de dag, van het eerste tegen Ameide was behoorlijk spannend. DFC kwam onverdiend achter te staan en maakte pas ver in de tweede helft de gelijkmaker. Een teleurstellende uitslag want DFC was technisch stukken beter dan de hak- en beukploeg uit de Alblasserwaard, maar een mens kan niet alles hebben. We hebben 's avonds de verjaardag van voorzitter Ger Hüsen er niet minder enthousiast om gevierd.

Op zondag heb ik, op het lezen van de krant en een boek na, helemaal niets gedaan. Tot het tijd was voor Visser, natuurlijk. Daar zijn we heerlijk nostalgisch weggedroomd bij een CD van Cuby and the Blizzards. 'De goeie ouwe tijd,' zei ik tegen een oud-leerling die naast me aan de bar stond. 'Ja,' antwoordde hij, 'daar had je het vroeger ook altijd al over.'

Links:

http://weblogs.nos.nl/radio1journaal/2011/09/15/nederland-griekenland/

http://www.dfc-dordrecht.nl/

Gevoelige snaar

2011-09-10T12:28:00.004+02:00

Van mij moeten de kijkcijfers het niet hebben, ik kijk, behalve het journaal, maar weinig televisie. Nu en dan wil een politieserie, The Midsummer Murders of A Touch of Frost mij weleens verleiden tot een uurtje voor de buis, maar meestal blijft het daarbij. Gisteravond mocht ik weer eens genieten van Jack Frost, een man wiens humor en taalgebruik sterk lijkt op dat van mijn Engelse neef Brian, evenals ik historicus, maar dit terzijde. Daarna zat ik nog even te zappen en kwam daardoor terecht bij de laatste aflevering van het seizoen van Knevel & van den Brink, het godvrezend duo dat in het zomerseizoen Pauw & Witteman vervangt. Daar zat Maarten van Rossem, uiteraard vanwege 9/11, en ik viel midden in een aanstekelijk betoog van Annemarie Gualthérie van Weezel, een vrouw waarop ik gemakkelijk verliefd zou kunnen worden, over haar boek De smaak van de macht. Dat handelt over de diepere gevoelens van een serie naoorlogse premiers. Ik dacht: laat ik nog maar een cognacje inschenken en even blijven kijken. Die moeite werd beloond. Ik was weliswaar te laat om het betoog van mijn oude leermeester Van Rossem aan te horen en te moe om daarvoor naar de herhaling van de uitzending te kijken, na het laatste journaal, maar na de aantrekkelijke Annemarie kwam voormalig doelverdediger Hans van Breukelen aan het woord. Ook al over een net uitgebracht boek, Winnen; van talent naar topspeler. Dat boek, vertelde hij, was vooral geïnspireerd door zijn twee jaar geleden aan kanker overleden vrouw.

De manier waarop hij over haar sprak, raakte bij mij een gevoelige snaar, omdat het zo herkenbaar was. 'De kinderen en ik leven zoveel mogelijk door op de manier waarop zij dat zou willen,' vertelde hij, en dat is precies wat ik probeer sinds het overlijden van Stella. Dat is alweer bijna vier jaar geleden, maar vrijwel alles is in huis nog onveranderd. Ik heb een paar bloesjes en rokken van haar weggegeven aan haar nichtje Vaso en aan mijn nicht Karin, maar de rest van haar kleren hangt nog precies zo in de kasten als zij ze heeft opgehangen. Haar winterjas hangt nog steeds aan de kapstok, haar schoenen staan nog steeds op haar te wachten in kast, zelfs al haar toiletspullen staan nog onaangeraakt in haar deel van de badkamerkast. Als ik televisie kijk of in de woonkamer zit te lezen, zit ik altijd op de tweezitsbank, nooit op de driezits, waar Stella meestal comfortabel lag te kijken of te lezen. Het kussen waartegen zij leunde leg ik dan automatisch voor haar neer. Ik bak nog steeds brood volgens haar recept en probeer het huishouden zoveel mogelijk op dezelfde manier te bestieren zoals zij dat deed. Ik kan het haar natuurlijk niet meer vragen, maar als ik vertaal, een artikel schrijf of een gedicht, is mijn eerste gedachte: wat zou Stella ervan vinden? En als ik een keertje te lang ben doorgezakt bij Visser of bij de Dordtse dichterskring verwacht ik dat ze mij de volgende ochtend mild beknort, om dan 's avonds tegen een uur of vijf te zeggen: 'heb je geen trek in een biertje?'

Zoals Van Breukelen nog steeds wordt geïnspireerd door zijn overleden vrouw, zo is Stella nog steeds de drijvende kracht achter mij en ik voel me daar buitengewoon prettig bij. Natuurlijk, het is voor een deel zelfbedrog. Dood is dood en kom mij niet aan met flauwekul over het hiernamaals. Dat is misschien wel de ultieme vorm van zelfbedrog. Ze zal nooit meer die winterjas aantrekken, een paar schoenen uit de kast halen, fantastisch Grieks koken of een mooi gedicht schrijven. Ik zal haar nooit meer boos horen worden als de een of andere beterwetende Hollander iets doms roept over allochtonen of over Griekenland, maar gelukkig staan er twee prachtige boeken in mijn kast. Haar dichtbundel (Eindeloze nachten) in het Nederlands en in het Grieks. Daardoor spreekt ze nog dagelijks tot me en dat is geen zelfbedrog. Dat is inspirerend en troostend. 'Het gaat goed met me,' antwoordde Van Breukelen op een vraag van Knevel. Met mij ook, dankzij Stella en ondanks dat ik haar nog steeds ongelofelijk mis.

Jarig geweest

2011-08-31T12:19:00.006+02:00

Ik ben nog wat beduusd van mijn overweldigende verjaardagsfeest gisteravond. Eerst in poffertjessalon Visser, daarna in restaurant Kreta in Dordrecht. Veel dank aan iedereen die heeft bijgedragen tot het zeer geslaagde evenement. Hieronder het verjaardagsgedicht dat ik tijdens het feestmaal voordroeg.

Je kunt wel blijven dromen

Je kunt wel blijven dromen

van die oosterse spiegel

die wij elkaar zouden voorhouden

van voetstrelende tapijten

geknoopt door Mesopotamische meisjes -

vuuraanbidders en vliegende stieren

van wereldheersers geveld door

een nietig insect – complottheorieën

die leidden tot bermbommen.

Je kunt wel blijven staren

naar het liegen

van de geschiedenis

en blijven denken

dat de dood nooit

door jouw tuin sluipt

nooit door jouw kierende

gordijnen loert, zich altijd

laat afschrikken

door de wierook en

de vloekende kleuren waarmee

jij je onsterfelijkheid viert.

Doe maar, zet het toestel

nog maar wat harder.

©Kees Klok

Genieten van het verleden

2011-08-28T22:45:00.012+02:00

Aan het eind van de middag ben ik terug gereisd vanaf Texel, waar wij een heel geslaagd familieweekeinde hadden. In een landhuis niet ver buiten Den Burg. Het weer werkte niet erg mee. Gisteren zijn we tot op ons ondergoed doorwaternat geregend tijdens een fietstocht naar de Slufter en vanmorgen werd je door de storm bijkans van je rijwiel geblazen. Toch heb ik genoten. Niet alleen vanwege het weerzien met mijn internationale familie, maar ook omdat ik als eilandbewoner graag op een ander eiland ben. Zo vertoefde ik onlangs nog met veel plezier op het Griekse Samothráki, een eiland vol geiten in plaats van schapen, met een iets beter klimaat, maar evenals Texel een wereldje op zich met een unieke sfeer.

Mijn thuiseiland, het Eiland van Dordrecht, heeft in de tweede helft van de twintigste eeuw veel van zijn unieke sfeer verloren. Vooral vanwege de ongebreidelde bouwwoede van achtereenvolgende gemeentebesturen en het daardoor uit zijn voegen groeien van de stad Dordrecht. Ik ben wel voor krimp. Terug naar de zestigduizend inwoners uit mijn jonge jaren en de bulldozer over een groot deel van die hopeloze buitenwijken, zou ik zeggen. Het is niet realistisch, dat hoeven ze mij niet te vertellen, maar er is zoveel onherstelbare schade aangericht dat je er weleens van droomt. Het doet mij nog steeds deugd, zij het met ernstige twijfels, dat de partijen die in de gemeenteraad voor het onzalige plan waren om het resterende stukje Dordtse polder ook vol te bouwen, bij de laatste verkiezingen zijn afgestraft met een historische nederlaag door de opkomst van het gezelschap Beter voor Dordt. Of wij daar veel mee opgeschoten zijn zal de tijd leren. Het voornemen van het gemeentebestuur om in het kader van de bezuinigingen het zeer populaire Wantijpop de nek om te draaien doet helaas het ergste vrezen.

We konden vanmiddag direct de boot op, de treinen van Den Helder naar Amsterdam en vandaar naar Dordrecht reden stipt op tijd en bij aankomst op het Dordtse station, dat sinds het verdwijnen van de brasserie, ondanks langdurige verbouwingen, nog steeds een kil en sfeerloos oord is, was het net even droog. Soms lacht het geluk je toe. Ik verzonk tijdens de treinreis echter in somberheid. Was het omdat je nooit zeker weet of we elkaar ooit nog wel in deze samenstelling zullen terugzien? (Mijn moeder placht in een optimistische bui te zeggen: 'Pas maar op, over een week kun je dood en begraven zijn.') Was het omdat je bij zo'n samenzijn ook altijd mensen mist? Zoals Stella, uiteraard, zoals mijn veel te jong gestorven neef uit Londen en zijn broer uit Newton-le-Willows, wiens gezondheidstoestand reizen onmogelijk maakt. Of geraakte ik in een bedrukte stemming door de uitzonderlijk botte conducteur? Ik reis veel met de trein en vaak valt mij de vriendelijkheid van conducteurs en conductrices op. Er zijn erbij die, ondanks veel onaangename reizigers en regelrechte idioten in de trein, met verve gastheer of gastvrouw namens de NS spelen. Het onbehouwen exemplaar dat vanmiddag met een schrikbarend grote mond de eerste klasse van de trein van 17.59u van Amsterdam C.S. naar Dordrecht binnen kwam denderen, viel daarbij wel erg uit de toon.

Ik weet het niet. Na een klein uurtje chagrijnen ben ik in Dordrecht uitgestapt, naar huis gelopen, heb daar een soepje gekookt, een visje gebakken en daarna de foto's van Texel in mijn computer geladen. En zie, tussen de vele wolkenvelden boven het lieflijke landschap kierden genoeg zonnestralen om mij te doen bedenken dat somberen over een onbekende toekomst zinloos is en dat de onbehouwen medemens zijn gedrag niet zal veranderen vanwege mijn kwade smoel. Ik zat, al springend van het ene plaatje naar het andere, na te genieten van de afgelopen dagen en ben van plan dat nog vaak te doen. Genieten van wat voorbij is. Ik ben niet voor niets historicus geworden.

Verlost

2011-08-19T09:34:00.004+02:00

Je hebt van die dagen dat de zomerhitte als een verstikkend, energievretend monster op je drukt. Vandaag is zo'n dag. Alweer bijna veertig graden in de schaduw en weinig wind. Ik zit op het terras van het Varken. Aan de overkant van het plein bakt de Agia Sophia in de zon. Al tien eeuwen Heilige Wijsheid, een stadium dat voor de mensheid ten ene male onbereikbaar is. Op het terras van het Varken klinkt nooit muziek en dat is een zegen. Er is al gehengst genoeg in de stad. Ik drink mijn cappuccino en luister naar het geschreeuw aan de stamtafel, achter mij, waar een oude baas, met het volume van een stadsomroeper op een afgeladen plein, de nieuwe bezuinigingsmaatregelen van het kabinet aan de wereld verkondigt. Hij draagt een rood hemd en een driekwartbroek. Daaronder bleke, verschrompelde kuiten. Tegenover hem rookt de kroegbaas onbekommerd een dure Cubaan. Hij zit hier al een jaar of twintig en lijkt volledig crisisbestendig. Een enkele keer laat hij een ouzo van de zaak bezorgen, maar daar is het nu nog te vroeg voor.

Vanaf mijn plek heb ik zicht op een oud mens, een tafel verder, achter een glas water en een leeg wijnglas. Het werkt een bord chips naar binnen. Een beetje als een orang oetan met ongeveer dezelfde handbewegingen. Ondertussen bekijkt ze de omgeving met een gulzige, dierlijke blik. Ze moet ooit een aardig voorkomen hebben gehad. Inmiddels is het een treurig verwelkte bloem, een bijna geheel verdorde plant waaraan geen tuinman meer aandacht besteedt. Ze kijkt een paar keer smakkend mijn kant op. Als het bord leeg is veegt ze haar lippen af met de rug van haar hand en begint deze te stiften. In ieder menselijk wezen schuilt ergens diep in het onderbewuste nog wel een sprankje hoop, ook al zegt Gerard Reve bij herhaling in zijn brieven dat het nooit meer goed komt. Gerard Reve. Zou zijn voorspelling uitkomen, dat als een schrijver doodgaat, deze nog tien jaar wordt gelezen, waarna ze een straat naar hem vernoemen en hij vergeten wordt? 'Wie kent nog Tweede van der Helst?' voegde hij er ironisch aan toe. Wat ironie betreft spant hij de kroon, zo vind je niet snel een tweede. Kijk maar aan wie hij zijn literaire erfenis naliet en ga maar eens vragen aan Nop Maas of dat niet het summum van ironie is. De rechter zal het uitmaken, over een tijdje. Opdat Gerard Reve niet wordt vergeten.

Een schrale man en een jonge pope steken het plein over en nemen plaats aan de verste tafel. De pope slaat de handen een paar maal ineen en beweegt zich op een wijze die je uitsluitend ziet bij slechte cabaretiers die een homo imiteren. In een van zijn verhalen heeft de onvolprezen H.L. Wiener het over 'een hoogpolige homofiel,' maar het is waarschijnlijk gewoon een brave recht-toe-recht-aan-jongen met een nette vrouw en een stel jengelende peuters. Daardoor zal hij in de kerk nooit een stap vooruit komen, maar hij heeft de zekerheid van een ambtenarensalaris en een staatspensioen. Crisis of niet, als de Griekse kerk ooit zijn eigen personeel gaat betalen, is er werkelijk sprake van een wonder. Hij doet mij in de verte denken aan vader S., een monnik die mij in het klooster van Megista Lavra op Athos de geruststellende opvatting kenbaar maakte dat het goed was dat Stella na een verschrikkelijk ziekbed aan kanker is bezweken, want dat is nu eenmaal de wijze waarop God zijn kinderen liefheeft. Zulke mensen zouden ze aan het kruis van hun grote voorbeeld moeten nagelen.

Ongeveer om de twee minuten passeert een bedelaar, een verkoper van vervalste merkhorloges of -tassen, of een prullenventer. Een zigeunermanneke van een jaar of zeven, acht probeert een waaier aan de pope te slijten. Deze weert met wapperende handjes af, de schrale man kaffert het ventje uit. Niemand koopt iets, zodat het kereltje grote kans loopt op een dreun van zijn vader, of oudere broer, die ongetwijfeld ergens om een hoek rondhangt om de nering in de gaten te houden. Het bedelen en straatventen heeft de vorm van een plaag aangenomen, waarover vrijwel iedereen buiten de beroepsgroep zich beklaagt. Ik vraag me af wat al die hinderlijke sloebers uit Afrika, China, uit de Kaukasus en van de nabije Balkan bezielt om in dit land met zijn zichtbaar instortende economie te blijven hangen, als er elders in Europa overduidelijk veel meer te halen valt. De dreigende schaduw van minister Gert Leers misschien? Ik kan het me nauwelijks voorstellen. Over de grens, in Bulgarije, liggen ze nog in een deuk om die man.

Aan de stamtafel roept iemand iets over het Romeinse rijk en een andere stem brult 'die hoer van jou!' Het is er al vroeg gezellig. Alles plakt als ik mij omdraai om het meisje van dienst te roepen. Ik bestel nog een cappuccino. Altijd ga ik de stad in in een lange broek en ik draag, ook al is het boven de veertig graden, immer een wolletje onder mijn overhemd. Mij krijgen ze er niet onder. Vorige week op Samothráki, ja, daar heb ik een keer een korte broek gedragen, toen we een wandeltocht langs de rivier de Foniás zouden ondernemen, maar het had die nacht geregend, waardoor ik het pad te gevaarlijk vond. Mijn vrienden zetten door, terwijl ik in de paradijselijke tuin van café I jeffira tou Foniá (De brug over de Foniás) ben gaan zitten, met mijn herinneringen aan de laatste keer dat ik met Stella op Samothráki was. Ook daar in die elfentuin, aan dezelfde tafel meen ik, maar niet zo voor lul als in die korte broek.

Met een lieve glimlach zet het meisje de koffie voor me neer. De vierentachtigste loot aan de stam van donker Afrika probeert me te interesseren voor een namaak-rolex. Ik negeer hem en begin te bladeren in het boek van professor Hasiotis over Griekenland in de Osmaanse tijd, dat ik vanmorgen bij boekhandel Barbounakis kocht. Een boeiend onderwerp en een gedegen opzet, lijkt het, maar ik zie dat de literatuurlijst veel oudere werken bevat en weinig recente. In de kaarten ontdek ik een paar kleine onzorgvuldigheden. Middeleeuws Vlaanderen wordt tot het heilige Roomse rijk gerekend en op een andere kaart staat dat de Noordelijke Nederlanden in 1606 onafhankelijk werden. Dat jaartal begrijp ik niet. Misschien ligt het aan de hitte, maar waarom niet 1588, toen de Nederlanders op eigen houtje doorgingen, na het fiasco met de malafide hertog van Anjou en de scharrelaar lord Leicester. Of desnoods 1648, toen alles zeer officieel werd bij de Vrede van Munster. Je kunt ook nog aan 1609 denken, toen Nederland en Spanje het Twaalfjarig Bestand afspraken, een officieel contract sloten, zeg maar. Die kaarten zitten overigens in het boek om de Europese positie contra de oprukkende Turken te verduidelijken. Karel V, met zijn onmogelijke kinnebak, en zijn nazaten tegen de opkomende halve maan. De zeeslag bij Lepanto kwam, zoals nog steeds gebruikelijk bij Europese acties, te laat. Enkele weken na de val van Famagusta, waardoor Cyprus in Turkse handen kwam. Cyprus en Turkije, daar gaan we ook in 2012 nog veel van horen, maar aan de stamtafel gaat het voorlopig over de belastingverhogingen.

Als de cappuccino op is en ook het bijgaande glas water geledigd, moet ik een besluit nemen. Ik ga naar huis om te schrijven of ik ga naar het park, naar het paviljoen van Xarchákos, om enige verkoeling te zoeken. Daar, dichter bij het water, waait het misschien wat meer en is het koeler in de schaduw van de bomen. Naar huis betekent een vermoeiende rit in een overvolle stadsbus waarin altijd wel een of andere gans die werktuigelijk een raam openzet, zodat de airco het niet meer doet. Zo'n beklagenswaardig mensje dat bij het passeren van een kerkgebouw driemaal een kruis slaat om de baas van vader S. een genoegen te doen. Je kunt ook je toekomst in handen leggen van een taxichauffeur, maar na de staking van een paar weken geleden wil ik met die rondscheurende roofdieren even niets te maken hebben. De stamtafel gaat uiteen voor de lunch. Ik sta ook op. Alles plakt, kleeft en irriteert. Ik heb een gevoel alsof ik mij weken lang onder de tafel heb gezopen. Wat nu? Xarchákos of die kutbus? Dan hoor ik plotseling een stem die mij uitmaakt voor de grootste eikel van het westelijk halfrond. Het afleggen van de hitte, terwijl je drie meter verder binnen heerlijk koel onder de airco zit. Zo steekt de mens dus in elkaar. Ik voel mij ineens verlost, loop de zaak in en bestel bij het lieve dienstertje een karafje tsípouro met mezédes.

Een geliefder soort Grieken

2011-08-14T12:32:00.003+02:00

De overkoepelende vakbond van Grieks overheidspersoneel, ADEDY, dreigde onlangs met een golf van stakingen tegen de door de regering afgekondigde bezuinigingsmaatregelen en heeft daar nu aan toegevoegd dat ze eveneens van plan is de belastinginning onmogelijk te maken. Eerder zorgde een langdurige staking van taxi-chauffeurs voor flinke schade aan het toerisme en het Griekse imago in het buitenland, nu chanteert het qua inkomen, pensioenregeling en ziekenzorg toch al geprivilegieerde overheidspersoneel de regering en daarmee vooral ook de Griekse belastingbetaler met de kleine portemonnee. Die draait het meest op voor de directe de gevolgen van de crisis, die inmiddels heeft geleid tot een werkloosheid van meer dan 16%. Zo wordt ondermeer de belastingvrije voet verlaagd, waardoor ook mensen met een inkomentje van rond de 750 euro per maand aan de fiscus moeten gaan afdragen. Naast inkomstenbelasting een 'solidariteitsheffing' van enkele procenten. Tenzij de ambtenaren de daad bij het woord voegen. Dan gaat Griekenland binnen de kortste keren failliet en zijn diezelfde ambtenaren ook de klos. Het is het zoveelste geval van zichzelf in de voet schieten. Het zoveelste bewijs van de enorme verdeeldheid en het ontstellend laten voorgaan van vermeend eigenbelang in een land dat het heel hard nodig heeft dat iedereen, inclusief vakbonden en politici, eensgezind probeert een maatschappelijke ramp af te wenden. Een boodschap die niet is besteed aan de bonden en aan de oppositie, communistenleidster Aleka Papariga, met haar reptielachtige voorkomen het vleesgeworden fossiel van het stalinisme, voorop.

Het is als in een Griekse tragedie, aldus emeritus hoogleraar oude geschiedenis Fik Meijer onlangs in Met het oog op morgen. Konden de Grieken het onder de dreiging van de Perzen in de 5e eeuw v. C. nog net opbrengen om zich te verenigen en het gevaar het hoofd te bieden, de nazaten van het volk dat Europa grotendeels zijn beschaving schonk, lijken daar niet meer toe in staat. Triest, want diezelfde ruziënde Grieken hebben een buitengewoon warme, hartelijke, gastvrije kant, zijn over het algemeen keiharde werkers (de plantsoenendienst was in het parkje voor mijn huis gisteren, op zaterdag, volop aan de slag, kom daar in Nederland eens om) en brengen vele grote kunstenaars en geleerden voort, om van hun rijke muziektraditie nog niet te spreken. Zo'n volk moet orde op zaken kunnen stellen, zou je denken. Papandreou doet zijn best, maar zonder de steun van het overgrote deel van de bevolking is het nog maar zeer de vraag of de koers richting afgrond te verleggen is.

Vorige week kon ik het allemaal even niet meer aanzien. Ik ben naar Alexandroúpolis gereden over de Odos Egnatías, de nieuwe snelweg die de reistijd tot drie uur heeft bekort, maar waarlangs zich tussen Thessaloniki en de afslag Alexandroúpolis wonderlijk genoeg geen enkel benzinestation bevindt. In Alexandroúpolis ben ik op de boot gestapt naar het magische eiland Samothráki, dat in de oudheid een van de belangrijkste godsdienstige mysteriën herbergde. Daar heb een paar dagen in het groene Thermá gezeten, onder de platanen en tussen een geliefder soort Grieken dan wat het nieuws en de actualiteitenrubrieken bevolkt. Vooral jongeren, die deels afkomen op het jaarlijkse culturele festival, maar ook op de aparte sfeer van dit waterrijke en dicht beboste eiland. Ik vind er een beetje de sfeer terug van de jaren '70. Het krioelt van kleurrijke, jonge mensen die zich bezighouden met muziek, poëzie, en allerlei vormen van wat Gerard Reve groenzoeterij en bosneukerij zou noemen en op de een of andere manier voel ik me daar erg prettig tussen. Eergisteren liep ik van het paradijselijke restaurant I perivoli tou ouranou (De tuin van de hemel), even buiten het dorp, terug naar Thermá, na een prachtige avond vol rebetica. Het was rond half twee bij de thermische baden, aan het begin van het dorp, nog vol mensen. Meest jongeren, maar ook wel wat lieden van mijn licht gevorderde leeftijd. Hier en daar werd muziek gemaakt, er werd gedanst, omhelsd, gezoend, gelachen, kortom, een festival op zijn best. Ik geloof dat het deze jongeren zijn, de 'kulturiarides', creatieve studenten, jonge intellectuelen en kunstenaars, waarvan Griekenland het uiteindelijk moet hebben en niet van de egoïstische en op eigenbelang uit zijnde schreeuwlelijkerds van ADEDY en andere bonden.

Warme banden

2011-08-08T13:12:00.004+02:00

Het is lang geleden, tijdens mijn studie voor Geschiedenis MO-II, dat ik moest kiezen in welke onderdelen ik een specialisatie zou doen. Je zou het nu niet meer geloven met die ongekende spraakverwarring onder de economen als het gaat om de financiële crisis, maar toen werd economische geschiedenis zo'n beetje als het summum van alles gezien. Ik had er weinig zin in, maar op een dag werd er, ik meen in Leiden, een college economie, speciaal voor aankomende historici aangeboden. Laat ik daar maar eens heengaan, dacht ik, en voegde de daad bij het woord. Toen ik aan het einde van het college wakker werd, was de beslissing gevallen. Ik ging kunstgeschiedenis doen, een keuze waarvan ik nooit spijt heb gehad, evenmin als van die andere specialisaties, in de geschiedenis van de Nederlandse koloniën (dat mocht je zo niet noemen, je moest 'overzeese relaties' zeggen) en heel wat later in de geschiedenis van Griekenland en Cyprus.

Ik heb altijd iets gehad met landen die het op de een of andere manier zelden of nooit economisch weten te bolwerken, of als het wel lukt, voor maar zeer beperkte tijd: Griekenland, Cyprus, Portugal, Ierland en Suriname zijn landen waar ik om een of andere reden een warme band mee voel. Dat is niet toevallig. Ja, ik heb het geweldig naar mijn zin gehad tijdens de periode dat ik gelegenheid kreeg het een en ander aan Amerikanistiek te doen op de Universiteit van Minnesota, maar ik heb daarna nooit enige emotionele of andere band gevoeld met de VS. Een interessant land, al was het alleen al vanwege zijn positie in de wereld en het feit dat er minstens dertig miljoen armen van geest wonen die ervan overtuigd zijn dat we in de Eindtijd leven en dat eerstdaags de Dag des Oordeels uitbreekt. Nuchter gezien leeft een mens, met de korte spanne tijds die hem of haar gegund is, altijd in de eigen Eindtijd, maar dat zien ze daar anders. Het is duidelijk dat het van belang is iets van die soms onbegrijpelijk hysterische Amerikanen te begrijpen om je eigen tijd, Eindtijd of niet, enigszins te duiden, maar nooit heb ik later gedacht: goh, wat ik zou ik weer eens graag naar de VS vliegen. Nee, alleen al die achterlijke vragen die je moet beantwoorden om erin te mogen zijn een reden om er niet heen te gaan. En dan nog het feit dat al die vetzuchtige, hamburgervretende mensen je vrijwel overal verbieden om te roken, zogenaamd vanwege hun gezondheid.

In Griekenland en op Cyprus ben ik met grote regelmaat te vinden. Wanneer ik maar even de gelegenheid krijg voor een uitstapje naar Portugal, grijp ik hem met beide handen aan. Het is lang geleden dat ik in Ierland was, maar desondanks blijft het land me trekken. Ierland is het enige land dat ik ken dat ook mooi is als het giet van de regen en ik hunker er bijna naar om weer eens in The Flowing Tide in Marlboroughstreet de Irish Times te lezen. Ook daar mag je niet meer roken, maar als ze met het rookverbod omgaan zoals in Griekenland, dan is er niets aan de hand. En anders maar een pijpje in de regen. Ik ga binnenkort eens zien hoe de zaken er daar voor staan. Ook met Suriname heb ik een innige band, al was het maar door mijn vele Surinaamse vrienden. Ik heb het land ooit van voor tot achteren bereisd, in een korjaal, een automobiel of een Twinotter van de SLM, net zoals het uitkwam. Suriname is alleen wat ver vliegen en dan al die injecties tegen gele koorts en gele zucht en knokkelkoorts en god weet wat voor andere koorts. Ik moet er nog eens over denken. Tja en dan is er nog Engeland, waar ik een heel bijzondere band mee heb. Ook een land met wisselend economisch succes. Ik steek regelmatig even de Noordzee over, ondanks mijn ongelooflijke schurfthekel aan het endemisch dronken Britse tuig dat in de zomer Griekse eilanden als Kreta en Kerkyra terroriseert, maar ja, als ik mijn anglofiele neigingen moet uitleggen, dan zijn we een paar duizend woorden verder. Men houde het voorlopig maar op een mooie jeugd en een welhaast tot aanbidding stijgende bewondering voor de Britse literatuur. En als puntje bij paaltje komt ben ik natuurlijk in mijn jonge jaren ook een beetje aangestoken door onze Dordtse stadsdichter avant-la-lettre Kees Buddingh'.

De omslag

2011-07-31T15:20:00.004+02:00

Er rezen bij mij enkele vragen, toen ik het boekje De omslag las van Daniëlle van Bennekom, dat gaat over de verwerking van een overval. Waarom gaat iemand die het slachtoffer is van een overval op het internet op zoek naar hulp, nadat de bemoeienis van Slachtofferhulp Nederland niet tot bevredigende resultaten heeft geleid? Waarom niet naar lokale instanties die als te goedertrouw bekend staan? Waarom on-line een psychiater zoeken als een eenvoudig bezoek aan de huisarts tot een adequate verwijzing kan leiden? Natuurlijk, ik begrijp ook wel dat het internet snel en gemakkelijk informatie kan geven, maar dat lijkt me juist in het geval van een kwetsbaar slachtoffer van een traumatische ervaring tamelijk riskant. Je weet in eerste instantie nooit zeker met wie je te doen hebt en dan via het net een afspraak maken met een onbekende meneer, die je alleen maar vertrouwt omdat zijn organisatie zegt de weduwe Heijn als beschermvrouwe te hebben, dat is nogal wat. In dit geval bleek het een gelukkige keus, maar voor hetzelfde geld val je in handen van een of andere oplichtersclub of erger. Iedereen kan wel roepen dat die en die je beschermvrouwe is en daarbij een bekende foto plaatsen. Het lijkt er in ieder geval op dat de schrijfster in de periode na de overval toch minder bang was uitgevallen dan ze zelf meende.

In de vorm van een interview worden de verwikkelingen na de overval beschreven, waarin de betrokkene zich in eerste instantie als angstig slachtoffer nogal in de kou gelaten voelt door politie en hulpverleners. Dat verandert als ze op zoek gaat naar hulp om die angsten te boven te komen. Zo komt ze, via het internet dus, terecht bij een stichting voor slachtoffers en daders, met de voor de hand liggende naam Stichting Slachtoffers & Daders. Na enkele gesprekken met een hulpverlener heeft de confrontatie, via deze organisatie, met een ex-dader (hoewel niet de ex-dader van deze overval, onduidelijk blijft of die ooit is opgepakt en veroordeeld, hoewel hij bij de politie bekend is) voor de schrijfster een dermate positieve invloed, dat daarmee de omslag teweeg wordt gebracht, de omslag van angstig slachtoffer naar iemand die weer op twee zelfverzekerder benen door het leven kan. Een positieve afsluiting daardoor van een beroerde periode, wat ook blijkt uit haar kalme reactie op een inbraak in haar woning, op de kop af drie jaar na de overval.

De wijze waarop Daniëlle van Bennekom haar ervaringen beschrijft is duidelijk en recht door zee. Het boekje kan daardoor voor andere slachtoffers van een overval een interessante leidraad zijn, al verwerkt iedereen zo'n traumatische gebeurtenis uiteraard op eigen wijze. Wie er meer over wil weten kan terecht bij info@slachtoffersendaders.nl.

Daniëlle van Bennekom – De omslag. Uitg. Free Musketeers. ISBN 978-90-484-1949-4, euro 13.95

Ongemanierd, ruw, agressief en geneigd tot oplichterij

2011-07-27T18:54:00.004+02:00

Er zullen misschien wel landen zijn waar een positief beeld bestaat van taxichauffeurs, maar ik ken ze niet. Wel voorbeelden te over dat het beroep op veel plaatsen ter wereld op weinig sympathie kan rekenen. Ongemanierd, ruw, agressief en geneigd tot oplichterij zijn meestal de associaties en dat is niet van vandaag of gisteren. Ook toen ze nog koetsier waren, stonden taxichauffeurs slecht bekend. Lees Dickens er bijvoorbeeld maar op na. Het zegt iets dat wij als pubers ons illegale vuurwerk voor Oud en Nieuw indertijd betrokken van een taxichauffeur.

In Griekenland is de beroepsgroep eveneens weinig populair, vooral nu ze bezig is aan een staking voor onbepaalde tijd, waarvan het einde nog lang niet in zicht is. De chauffeurs lopen te hoop tegen de door Europa afgedwongen liberalisering van hun beroep. Zij vrezen dat hun vaak duur gekochte vergunning (er bestaat een levendige handel in taxivergunningen en verhuur daarvan, op zich al een misstand, waardoor veel verkeerde types achter het stuur terechtkomen) waardeloos zal worden en dat zij door toenemende concurrentie werkeloos zullen worden. Concurrentie in de taxibranche is echter hét middel om iets aan de misstanden te doen die in Griekenland aan het taxiwezen kleven. Het oplichten van toeristen en andere argeloze passagiers is aan de orde van de dag. Chauffeurs gedragen zich bot en agressief en rijden soms als volslagen idioten, waarbij ze niet alleen hun eigen leven, maar ook die van hun passagiers in gevaar brengen. Dat als ik tenminste het commentaar in The Athens News van 22 juli jongstleden mag geloven.

Mijn ervaringen met taxi-chauffeurs in Nederland zijn tot op heden niet zo slecht. Op een enkele griezel na trof ik chauffeurs die op zijn minst correct hun werk deden. Een paar keer zat ik in Dordrecht in de wagen bij iemand die totaal niet wist waar hij was, maar die wel braaf mijn aanwijzigingen opvolgde om via de kortste route naar het bedoelde adres te rijden. Het is natuurlijk een blamage dat een chauffeur de weg niet weet, maar dat valt niet in de categorie wangedrag of oplichterij. Van sommige vrienden hoor ik goede ervaringen, er zijn er ook bij die met puur tuig te maken kregen. Opvallenderwijs was dat steeds in Amsterdam, hoewel ik zelf daar tot nu toe correct vervoerd ben. Wel hebben taxichauffeurs er weleens een poging gedaan mij laagvliegend van de sokken te rijden, maar dit terzijde.

Mijn ervaringen in Griekenland zijn wat minder. Ja, ik zit weleens bij een vriendelijke chauffeur in de wagen en ja, meestal wordt de meter wel aangezet bij het wegrijden, maar je moet er altijd zelf op letten. Vaak wordt ongevraagd (aan mij) onderweg iemand opgepikt die toevallig dezelfde kant op moet, wat ik onaangenaam vind, maar goed. Als ik van en naar het vliegveld ga, gebeurt het zelden dat een chauffeur zich op de rondweg van Thessaloniki aan de maximum snelheid van 90 km houdt, meestal vinden ze 130/140 normaal. Kom je vanaf het vliegveld dan mag er om een of andere reden een toeslag berekend worden. Hoewel ik altijd naar hetzelfde adres ga, is die toeslag nooit dezelfde. Een paar keer hebben chauffeurs geprobeerd de prijs op te drijven door om te rijden. Gelukkig ken ik de stad en spreek ik goed Grieks. Ik laat zo iemand direct stoppen en stap uit. Er is altijd wel een andere taxi, want dat is een groot voordeel in Griekenland, je kunt ze gemakkelijk op straat aanhouden. Ik kan mij herinneren dat Stella en ik ooit in een Atheense taxi zaten, waarvan de chauffeur de meter niet aanzette omdat hij beweerde dat dan de airco niet meer werkte. Ook toen zijn we direct uitgestapt. Op een keer moest ik naar het Instituut voor Balkanstudies in Thessaloniki. 'Waarom zet u de meter niet aan?' vroeg ik de chauffeur. 'Omdat die kapot is.' Ik ging daar regelmatig heen, de rit kostte meestal rond de 800 drachmen. 'Goed,' blufte ik, 'ik maak deze rit dagelijks en betaal altijd rond de 500 drachmen.' De chauffeur probeerde de meter nog een keer en toevallig werkte hij ineens weer. Buitengewoon stipt zijn de 'radiotaxi's' die je van tevoren bestelt, maar ook weer tegen een, in dit geval van tevoren bekende toeslag, al heb ik ook al een keer of twee, drie daarover met een chauffeur ruzie moeten maken.

Je hebt ze soms nodig, maar er zijn te veel incidenten gepasseerd en ik heb te veel idioot rijgedrag meegemaakt om echt veel sympathie op te brengen voor de Griekse taxichauffeur in het algemeen. Nu ze midden in het toeristenseizoen een staking voor onbepaalde tijd zijn begonnen, is die sympathie vrijwel tot het nulpunt gedaald. Wie worden er het slachtoffer van? Toeristen vooral. En verder ouden van dagen en invaliden die niet in staat zijn het openbaar vervoer te gebruiken. Griekenland is voor een kwart van zijn inkomsten afhankelijk van het toerisme. Dan moet je vooral in het hoogseizoen gaan staken en havens en vliegvelden blokkeren. Het is duidelijk dat voor de bonden van taxichauffeurs het belang van de portemonnee boven dat van het land gaat en zij zijn niet de enigen. Als er iets is waar de Griekse vakbonden in uitblinken, hoe begrijpelijk de boosheid over de door Europa opgelegde economische maatregelen ook, dan is het in schieten in de eigen voet.

Zonlicht op de tuin

2011-07-24T11:10:00.010+02:00

De afgelopen dagen heb ik genoten van The Sunlight on the Garden van Elizabeth Speller. Achter de ietwat romantische titel, die mij direct terugvoert naar de tuinen uit mijn kinderjaren, wanneer wij lange zomers doorbrachten in Engeland, schuilt een fascinerende familie- en persoonlijke kroniek. Het boek is een zoektocht naar de grillige familiegeschiedenis van de schrijfster en een verslag van haar eigen, weinig minder grillige, levensverhaal. Aan de ene kant stamt ze van haar moeders zijde af van de Howards en Cavendishes (oom van haar overgrootvader Gerald was de zevende hertog van Devonshire), aan de andere kant van een slagersdochter uit Lincolnshire. Deze overgrootmoeder, Ada, werd door grootvader Gerald verleid toen ze als dienstbode bij hem werkte. Pas na de geboorte van drie buitenechtelijke kinderen trouwde hij met haar, waarna er nog vijf baby's werden geboren. Drie buitenechtelijke kinderen en daarna een huwelijk beneden je stand was een maatschappelijke doodzonde in het Victoriaanse Engeland. Het is nog een wonder dat het gezin om te leven een bescheiden toelage kreeg van oom Devonshire, zij het niet van harte. Ook haar familie van vaders kant vertoont kleurrijke trekken. Er komen zowel landeigenaren, kooplieden als zigeuners in voor. Grootvader Edmonds, overtuigd anarchist, maar ook gerespecteerd zakenman, vergaarde een fortuin in het grootwinkelbedrijf, maar waar zijn startkapitaal ooit vandaan kwam blijft duister.

Haar eigen levensverhaal begint in 1951 en is er aanvankelijk een van twaalf ambachten en dertien ongelukken. Hoewel duidelijk artistiek en taalkundig begaafd, komt er van school weinig terecht. Ze trouwt jong met een officier en wordt in West-Berlijn gestationeerd. Het huwelijk, waaruit twee kinderen werden geboren, loopt uiteindelijk op de klippen, mede door haar pathologische heimwee. Een tweede huwelijk wordt ernstig bedreigd door een psychische inzinking, die tot maandenlange opname in een kliniek leidt. Op zeldzaam beklemmende wijze beschrijft Speller haar ervaringen daar, onder andere de lichamelijke toenadering van de nachtverpleger, in ruil voor allerlei privileges, en het uiteindelijke genezingsproces. Ze komt er sterker en stabieler uit tevoorschijn. Er wordt nog een dochter geboren en uiteindelijk leidt de schok van de Falklandoorlog voor haar en haar progressief denkende familie, tot de slotsom dat ze haar leven een andere richting moet geven. Ze gaat onderzoek doen naar haar familiegeschiedenis, waarvan dit boek het resultaat is, en archeologie en antropologie studeren in Cambridge.

Twee factoren maken The Sunlight on the Garden extra interessant. Ten eerste de voortdurende verwevenheid van de gebeurtenissen met de wereldgeschiedenis. De gaten die de Eerste en Tweede Wereldoorlogen slaan in de familie, maar ook in het bestaan van de overlevenden. Het moeten wonen in West-Berlijn als officiersvrouw onder de voortdurende beklemming van de Koude Oorlog, met de Muur als sinister voorbeeld. De schok van de Falklandoorlog, het je plotseling realiseren dat, zoals ze letterlijk schrijft, je in een land woont dat in oorlog is en dat een transportschip met honderden, piepjonge Argentijnse dienstplichtigen torpedeert. De andere factor die het boek zo meeslepend maakt is het Engels van Speller. Ze is een begaafd stiliste, die een prachtig Engels hanteert. Alleen dat al maakt het lezen tot een genot. Er is geen ogenblik van verveling in haar relaas, geen moment dat je denkt dat het nu wel even genoeg is.

The Sunlight on the Garden verscheen in 2006 bij Granta Books. Voor wie van autobiografische literatuur, familiekronieken en van geschiedenis houdt is het een boek dat niet ongelezen mag blijven. Ondertussen publiceerde Speller, naast een boek over keizer Hadrianus en enkele reisgidsen over Rome en Athene, vorig jaar de al even mooi geschreven historische roman The Return of Captain John Emmett. Onlangs verscheen van haar The Strange Fate of Kitty Easton, gebaseerd op de mysterieuze verdwijning van een meisje in 1911. Elizabeth Speller woont, een aardig detail, omdat dat ook op mijzelf betrekking heeft, afwisselend in Engeland en in Griekenland.

Informatie: http:// www.elizabethspeller.com

Vier uur slaap

2011-07-18T22:56:00.005+02:00

Doorgaans houd ik kantooruren aan, hoewel het me ook weleens overkomt dat ik 's avonds laat ineens nog aan een gedicht begin. Dat zijn wonderlijke dingen: als me een goede regel invalt die tot iets kan leiden moet ik direct aan de slag, want een uur later is die regel anders weer uit het brein gewaaid. Ben ik echter bezig aan een tijdschriftartikel, een kort verhaal, een vertaling, mijn literair dagboek, of heb ik leeswerk voor een geleerd stuk over de geschiedenis van het veelgeplaagde Griekenland, dan doe ik dat 'op kantoor.' Van negen tot twaalf en als het moet, wanneer er weer eens een deadline loert, mag het na de lunch een uurtje meer zijn. Ik ben net als Maarten 't Hart een uitgesproken ochtendmens, dus meestal sta ik rond half zeven al fluitend mijn sinaasappeltjes te persen, mijn zelfgebakken brood te snijden en naar de vitamine-b pillen te zoeken, want je moet wat na een avondje stamkroeg. Tegen half negen even snel naar de krantenboer voor de waan van de dag, daarna een pot koffie, of soms een Turkse koffie vooraf (die in mijn geval uit Griekenland komt) en dan nijver aan het werk, zoals een Bourgondische calvinist (een label dat ik ooit van collega historicus Guus de Landtsheer kreeg opgespeld) betaamt. Nu en dan kijk ik even een paar minuutjes tussendoor op Facebook, roep wat en log daarna snel uit, want ze moesten eens denken dat ik daar de hele godganselijke dag zit te koekeloeren.

Dat vroege opstaan heeft voordelen. Zo werd ik vanmorgen om tien over half zeven niet wakker van het bezorgen, middels een reusachtige vrachtwagen, van de nieuwe keuken van een van de buren. Het is meestal nog stil in de buurt, de vogels kwinkeleren dat het een lieve lust is en je kunt je buiten op het land wanen, terwijl je midden in de stad woont. Ik houd ervan om voor ik iets ga doen op mijn gemak rond te keutelen of de belevenissen van de vorige dag in mijn dagboek te noteren. Even opschrijven wie nu weer wat in de kroeg in mijn halfdove oor heeft zitten tetteren. Meestal zijn dat dingen die achteraf mijn heerlijke inkt van J. Herbin (Blue myosotis) niet waard zijn en dus nooit terecht zullen komen in het literair dagboek, maar soms zitten er pareltjes van verhalen tussen. Ik lees ook graag een boek tijdens het ontbijt terwijl ik op mijn gemak luister naar het Radio 1 journaal. Daarin hoor je soms kolderieke taal- en andere fouten. Die komen meestal wel in het literair dagboek terecht. De afgelopen maand was ik vijf maal op de radio, bij respectievelijk de NOS (Met het oog op morgen) en BNR-Nieuwsradio en één keer op de buis bij EenVandaag, om Griekenland uit te leggen voor andersdenkenden. Bij het terugluisteren hoorde ik dat ik mij ook weleens verspreek, al heb ik mezelf nog niet betrapt op klassiekers als 'een aantal mensen gaan'. Ook heb ik echte blunders, zoals die van een Radio 1 verslaggever die op woensdag 1 juni 2005 beweerde dat Bolsward aan het IJsselmeer lag, weten te vermijden.

Als ochtendmens heb ik 's morgens veel meer energie dan later op de dag en verzet daardoor drie keer zoveel werk als in de middaguren. Toen ik nog in het onderwijs rondliep waren mijn lessen enthousiaster naarmate het uur vroeger was. Ik had een ongelofelijke hekel aan negende en tiende uren, straftijden die je een leraar, en al helemaal de leerlingen, eigenlijk niet mag aandoen. Het liefst was ik mijn lessen om half zeven 's morgens begonnen, om tegen half twee 's middags te stoppen, maar ja, niet iedere leerling is een ochtendmens. Er waren erbij die tegen een uur of tien, half elf nog aan het doorslapen waren in de klas. Die werden nogal eens gewekt door een goed gemikt krijtje tussen de ogen. 's Avonds komt er weinig uit mijn handen. Voor de buis val ik vaak van verveling in slaap, tenzij er echt kwaliteit wordt geboden, zoals nu op de BBC de herhaling van Pride and Prejudice. Daarom luister ik meestal naar de radio. Daarbij kun je lezen of andere dingen doen, koekeloeren op Facebook bijvoorbeeld. Het liefst duik ik tegen een uur of elf met een boek in bed, hoewel ik dan altijd nog naar Met het oog op morgen luister en regelmatig de onvolprezen uitzendingen van Radio Bergeijk haal. Het is goed om de nacht in te gaan na even goed gelachen te hebben. Bovendien: hoe minder je slaapt, hoe meer je leeft. Ik had een tante die tot op hoge leeftijd een uitbundig bestaan leidde en regelmatig halve nachten met vriendinnen zat te kaarten. Haar lijfspreuk was: 'een mens heeft maar vier uur slaap nodig.' Wie weet ga ik dat ook nog eens roepen. Moet ik alleen de televisie de deur uit doen, vrees ik.

Ruzie om 'Macedonië'

2011-07-14T16:05:00.012+02:00

In 1995 sloten Griekenland en zijn buurland, de Former Yugoslav Republic of Macedonia (FYROM), een Interimakkoord, waarbij een hoogoplopende ruzie tussen de twee staten voorlopig werd beslecht. Die ruzie ging over de vraag of de FYROM zich wel of niet Republiek Macedonië mocht noemen. Athene vond van niet, Skopje vond van wel. De commotie over de naam Macedonië was vooral voer voor nationalisten, die aan beide kanten van de grens met veel tamtam en getetter het heilige vuur van de vaderlandsliefde aanwakkerden. Het kleine, onbetekenende FYROM, dat zich in september 1991 onafhankelijk verklaarde van Joegoslavië, speelde op slimme wijze de underdog, wat veel internationaal begrip opleverde. De weinig diplomatieke wijze waarop Athene opereerde, deed Griekenland al snel in de beklaagdenbank belanden als bully van een klein en zwak derdewereldland. Vooral de agressieve retoriek van Andreas Papandreou, tijdens zijn tweede en laatste periode als premier (1993-1996), genereerde veel sympathie voor de FYROM. Toch was het onder Papandreou dat het akkoord er kwam. Het was niet de enige keer dat zijn woorden en daden een opmerkelijke discrepantie vertoonden.

De Europese media en de Europese politici blonken, op een enkele uitzondering na, uit door een pijnlijk gebrek aan kennis van de historische achtergronden van het conflict. Historici uit beide landen droegen bij aan de verwarring, door veelal nationalistische mythologieën te propageren, in plaats van met een zo objectief mogelijk, op feiten gebaseerd verhaal op de proppen te komen.

Op grond van het Interimakkoord liet Griekenland zijn verzet tegen erkenning van 'Skopje' door de EU en toelating van het land tot de VN varen. Voorlopig zou in internationale fora de naam FYROM moeten worden gebruikt. In de Europese media wordt al jarenlang meestal over Macedonië gesproken als men de FYROM bedoelt. De vraag onder welke officiële naam het land uiteindelijk door het leven zal gaan, sleept zich echter tot op heden voort. Voor een beschouwer van buiten de arena is het inmiddels zonneklaar dat een compromis in de trant van een combinatienaam (Noord-Macedonië, Vardar-Macedonië of Nieuw-Macedonië) een logische oplossing is. Skopje haalt daarmee de naam Macedonië binnen, voor Griekenland is van belang dat er geen verwarring met Grieks-Macedonië meer is. Vooral de regering in Skopje wil er nog niet aan. Hoe sterker de nationalistische sentimenten en het daaruit voortvloeiende wantrouwen jegens de buren, des te minder beweging in de standpunten. Vooruitlopend op het onvermijdelijke zal ik de FYROM in de rest van dit artikel aanduiden als Noord-Macedonië.

De vraag is waarom Noord-Macedonië persé Republiek Macedonië wilde heten en waarom de Grieken daar zo tegen waren. Het antwoord is te vinden in de turbulente historie van het gebied, dat nog tot 1912 onder Osmaans bestuur stond en een bonte mengeling van bevolkingsgroepen kende. Een gebied waarop zowel Griekenland, Servië als Bulgarije rond 1900 aanspraak maakten. Om die aanspraken te rechtvaardigen werden etnische verwantschap en vooral de geschiedenis in stelling gebracht. Voor een goed begrip van het conflict is het noodzakelijk ver terug te gaan in het verleden.

De precieze aard van de Macedoniërs in de oudheid is enigszins omstreden. Zelf zagen zij zich als Grieken, hoewel ze niet altijd door de rest van de oude Grieken als zodanig werden geaccepteerd. Voor een deel kwam dat door een superioriteitsgevoel jegens de boerse bergbewoners uit het noorden. In de vierde eeuw voor Christus kwam daar de anti-Macedonische propaganda bij, vooral vanuit Athene, die werd gevoed door de angst voor de groeiende macht van de Macedonische koningen. Inmiddels zijn er zoveel historische bronnen voorhanden dat met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid kan worden aangenomen dat de oude Macedoniërs Dorische Grieken waren, die in de noordelijke periferie zijn blijven hangen en niet verder naar het zuiden zijn getrokken, zoals de eveneens Dorische Spartanen. Het grondgebied van het Macedonië in de oudheid was overigens kleiner dan wat we er tegenwoordig onder verstaan. Het was beperkt tot min of meer het huidige Griekse deel, zonder het schiereiland van Halkidíki. Het huidige geografische Macedonië kreeg vorm na de komst van de Romeinen.

Van enige etnische verwantschap van de bewoners van Noord-Macedonië met de Macedoniërs uit de oudheid is geen enkele sprake. De meerderheid wordt gevormd door Slaven, die linguïstisch verwant zijn aan de Bulgaren. De Albanezen zijn de grootste minderheid. Daarnaast treft men er kleine minderheden van zigeuners (Roma), Turken en Vlachen. Op de Albanezen na, van wie wordt aangenomen dat zij afstammen van de oude Illyriërs, hebben deze volken zich vanaf de zevende eeuw van lieverlee in het gebied gevestigd.

Na de Eerste en Tweede Balkanoorlog (respectievelijk 1912 en 1913) werd Macedonië bij het Verdrag van Boekarest verdeeld. Griekenland verkreeg ongeveer 50%, Servië 40% (het huidige Noord-Macedonië) en Bulgarije, de verliezer van de Tweede Balkanoorlog, 10%. De Grieken in de Servische en Bulgaarse delen zijn na de Eerste Wereldoorlog onder druk van de omstandigheden vrijwel volledig naar Griekenland vertrokken. Dat geldt eveneens voor de Bulgaren, die werden uitgewisseld met Grieken. De Slaven in Grieks-Macedonië emigreerden vooral tussen de wereldoorlogen en tijdens de Griekse burgeroorlog naar Servië (vanaf 1918 Joegoslavië), Canada of Australië. In Grieks-Macedonië resteert van hen nog slechts een kleine minderheid. Na de Grieks-Turkse oorlog (1919-1923) werd een aanzienlijk deel van de 1,2 miljoen Grieken die Turkije moesten verlaten geherhuisvest in Grieks-Macedonië.

Waarom wordt zelfs de oudheid er in de ruzie om de naam van Noord-Macedonië bijgehaald? Omdat de geschiedenis een grote rol speelt bij de vorming van de nationale identiteit van Grieken en Noord-Macedoniërs. In beide landen is een sterk nationalistische geschiedschrijving dominant. Een geschiedschrijving die in dienst staat van de natievorming en waarbij verheerlijking van eigen land en volk, en vooral van de eigen helden, cruciaal is. De natie komt als glorieuze overwinnaar uit de strijd tegen haar vijanden. Dat zijn zonder uitzondering buurvolken, vreemde overheersers en/of etnische minderheden die de eenheid en het karakter van de natie zouden bedreigen. Soms leidt dat tot opvattingen die nogal afwijken van de werkelijkheid.

Zo is een extreme opvatting in de historiografie van Noord-Macedonië dat de Slaven, of althans een deel ervan, zouden afstammen of zich zouden hebben vermengd met de oorspronkelijke Macedoniërs, waarvan het Griekse karakter wordt ontkend. Volgens deze zotte bewering, waarvoor tot op heden geen enkel bewijs is geleverd, is Alexander de Grote dus geen Griekse held, maar een voorvader van de Slaven in Noord-Macedonië, die tot vroeg in de 20e eeuw in vrijwel alle historische bronnen overigens nog als Bulgaren werden aangeduid. Om die reden draagt het vliegveld van Skopje tegenwoordig zijn naam. Het is vooral deze extreme opvatting, die overigens lang niet door alle historici uit Noord-Macedonië wordt gedeeld, die de Grieken de stuipen op het lijf jaagt.

Volgens de nationalistische Griekse historiografie is de Griekse staat in rechte lijn een voortzetting van het Griekenland uit de oudheid. Deze continuïteitstheorie is midden 19e eeuw geboekstaafd door Konstantinos Papparigopoulos, die een ononderbroken band zag vanaf de oude Grieken, via het rijk van Alexander de Grote, Byzantium en het hooghouden van de Griekse vlam door de orthodoxe kerk, tijdens het Osmaanse bestuur, tot en met de Griekse staat die in 1821 werd geboren. Deze uit wat wonderlijke bochten bestaande theorie is nog steeds de basis van het geschiedenisonderwijs op de lagere en middelbare school. Op de universiteit is zij niet meer dominant en ontmoet zij steeds meer kritiek van prominente historici waaronder John Koliopoulos en Thanos Veremis. Hun moderne opvattingen en het doorprikken van allerlei nationalistische mythologieën, zijn echter allerminst populair bij nationalisten en de invloedrijke Griekse kerk.

Toen de ruzie om de naam Macedonië uitbrak, legden de Grieken sterk de op de (oude) geschiedenis. Het gebruik door 'Skopje' van deze naam zou neerkomen op een onverhulde poging tot het kapen van Grieks erfgoed. De Grieken voelden zich in dit standpunt gesterkt door een aantal domme provocaties van de kant van Noord-Macedonië. Zo werd als embleem voor de nieuwe staat een zonneteken gekozen dat in de oudheid overal in Griekenland, maar zeker in Macedonië, als symbool werd gebruikt. In de preambule van de grondwet werd opgenomen dat de regering van Noord-Macedonië zich ook moest bekommeren om de belangen van Macedoniërs buiten de grenzen, wat door de Grieken als een mogelijke opening tot inmenging in hun binnenlandse

aangelegenheden werd gezien. Nationalisten in Skopje lieten namaak-muntbiljetten circuleren met daarop de Witte Toren van Thessaloniki en landkaarten waarop Grieks-Macedonië als bezet gebied werd aangemerkt. De Grieken op hun beurt plakten havens en vliegvelden vol met stickers, waarop aan buitenlandse bezoekers in het Engels werd verkondigd dat Macedonië Grieks was, is en zou blijven, waaraan de oproep 'study history' werd toegevoegd. Menig toerist keek daar verbaasd van op. Menig journalist ook, want de Griekse campagne tegen erkenning door de EU van de Republiek Macedonië onder die naam, riep in de Europese pers meer weerstand dan bijval op. Het historisch argument werd niet begrepen, als onzinnig beschouwd, of beiden. Binnen de EU kreeg Athene schoorvoetend bijval. Dat had meer te maken met de toestand in het uiteengevallen Joegoslavië dan met sympathie voor het Griekse standpunt. Net voor de Grieken in januari 1994 het voorzitterschap van de EU (toen nog EG) zouden aanvaarden, erkenden Denemarken, Frankrijk, Duitsland, Italië, Groot-Brittannië en Nederland de jonge staat officieel. Weliswaar voorlopig als FYROM, maar de boodschap aan Athene was duidelijk.

Wellicht had Griekenland op meer begrip in het conflict kunnen rekenen als zijn bezwaren niet vergezeld waren gegaan van veel nationalistisch geschreeuw en gelamenteer over het historisch erfgoed. Inderdaad, men had een punt waar het om het Griekse karakter van de oude Macedoniërs ging, maar in wezen was dat irrelevant. Wat werkelijk van belang was, waren de reële angsten die in Athene leefden voor territoriale claims van het noordelijke buurland op Grieks grondgebied. Die leken in 1913 bij het Verdrag van Boekarest ter rustte te zijn gelegd, maar niets was minder waar. Tijdens en kort na de Tweede Wereldoorlog was het Joegoslavische bewind wel degelijk uit op inlijving van Grieks-Macedonië bij Joegoslavisch-Macedonië. Dat was een van de redenen, wellicht de belangrijkste, voor de Joegoslaven om de Griekse communisten te steunen in de burgeroorlog, die duurde tot 1949. In de gelederen van de Griekse communisten vocht een proportioneel groot aantal Slavischsprekenden mee. Na de burgeroorlog liet Joegoslavië haar aanspraken vallen. In 1954 sloot het zelfs met Griekenland en Turkije een pact van bijstand, dat trouwens maar een kort leven beschoren was. Bulgarije handhaafde zelfs tot 1956 haar aanspraken op Grieks-Macedonië.

Met het onafhankelijk worden van Noord-Macedonië ontwaakte de Griekse angst voor territoriale aanspraken opnieuw. Voor de buitenwereld leek er weinig aan de hand. Noord-Macedonië was een buitengewoon arm bergstaatje van ruim 25.000 vierkante kilometer (ongeveer even groot als Zwitserland) met een bevolking van nauwelijks twee miljoen inwoners. Griekenland leek daar een reus bij. Gegeven het feit dat Noord-Macedonië na het uitroepen van de onafhankelijkheid nauwelijks beschikte over een leger, laat staan over modern oorlogstuig, en Griekenland een van de hoogste defensiebudgetten van de NAVO had, leek het Griekse gevoel van bedreigd te worden paranoïde onzin. Toch kunnen we de zaak daarmee niet zomaar afdoen. De Balkan was net voor een deel geëxplodeerd door het bloedige uiteenvallen van Joegoslavië. Er bestond een niet geheel te verwaarlozen kans dat de oostelijke Middellandse zee eveneens in vlammen zou opgaan. Daar speelde een aantal conflicten, waaronder diepgaande onenigheid tussen Griekenland en Turkije over de Turkse bezetting van Noord-Cyprus, de afbakening van het continentaal plat in de Egeische Zee, de afbakening van het luchtruim en de uitbreiding van de territoriale wateren. Het uitsturen van een exploratievaartuig door Ankara naar de Egeïsche Zee in 1987, bracht beide landen op de rand van oorlog. De grote angst nu in Griekenland was dat Turkije zich zou opwerpen tot beschermheer van Noord-Macedonië om zijn positie tegenover Athene te versterken. Dat was gezien de snelle erkenning door Turkije van de Republiek Macedonië geen onzinnige gedachte. Wellicht had het uitspelen door Athene van de strategische kaart in plaats van de nationalistisch-historische tot meer begrip binnen Europa geleid. Of dat ook voldoende zou zijn geweest om de regering van Noord-Macedonië, die zich tot nu toe zeer compromisloos opstelt, tot een definitieve oplossing te bewegen, is nog maar de vraag.

De regering in Skopje hield vooral onder druk van het zeer populaire nationalisme voet bij stuk. Een wat overgevoelige angst voor roof van het Griekse erfgoed en een reële angst voor territoriale aanspraken en Turkse bemoeienis zorgden voor een hard standpunt in Athene. Het Interimakkoord, dat na moeizame bemiddeling tot stand kwam, was in beider belang. Noord-Macedonië kon ongehinderd een rol gaan spelen op het internationale toneel en zich economisch gaan ontwikkelen. Dat laatste was ook een Grieks belang, als relatief grote investeerder op de Balkan. De mogelijkheid van een as Skopje-Ankara werd aanzienlijk minder waarschijnlijk. Wanneer de tijd rijp is voor een definitieve oplossing van de ruzie is niet te voorspellen. Conflicten kunnen taai zijn, zeker in gebieden waar het nationalisme een sterk bepalende kracht is in de politiek.

Literair dagboek: Griekenland (slot)

2011-07-11T12:13:00.002+02:00

Vrijdag, 31 augustus 2007:

Thessaloniki

De zomerweken zijn weer angstwekkend snel omgevlogen. Stella heeft de koffers gepakt. Gisteren hebben we afscheid genomen van broers, schoonzussen en nichtjes. We gaan terug naar het land van de korte lontjes, de messentrekkers en de regenluchten. Hier en daar laaien de bosbranden weer op. Er dreigt een vierde hittegolf. Gisteren kwam ineens een gedicht over onze bloeiende cactus. Wonderlijk fenomeen dat van februari tot de zomervakantie zonder een druppel water doorleeft en daarna prachtige bloemen produceert, al houden die het maar een enkele dag.

Echinopsis hybride

Boven je pantser

opent zich een lonkende kelk

de volharding waarmee je overleeft

barst uit in nieuw verlangen

fel brandt een vlam van behaagzucht

tegen het legergroen van alle dag.

Je zindert tot de avondwind,

dan laat je het hoofd hangen

en eer de sterrenhemel aanwast

dooft hartstocht tot afval zonder nut.

In: Kees Klok – Het is al laat. Gedichten. Liverse 2009.

Zondag, 2 september:

Bij de terugreis maar een uur vertraging. Zag op Schiphol in een kwartier meer malloten dan in zeven weken Thessaloniki. Aan het Dordtse station was weer geen taxi te bekennen. Achterlijk gat. Op zaterdagmiddag half drie, terwijl het niet eens regende! 'Het is druk,' meldde de telefonist van de Taxicentrale. 'Schaf dan meer auto's aan,' dacht ik. Toen er na een kwartier nog geen taxi was, is Stella met de koffers in de stationshal gebleven en ben ik naar de Cornelis de Wittstraat gelopen om onze eigen auto op te halen. Thuis weigerde de cv-ketel dienst. Geen warm water. Wasserthal gebeld om het nummer van de storingsdienst. Pas daarna herinnerde ik mij dat ik voor ons vertrek het gas had afgesloten.

Literair dagboek: Griekenland (6)

2011-07-04T12:45:00.002+02:00

Zondag, 26 augustus 2007:

Thessaloniki

We maken ons zorgen over het bos op onze berg. Als daar de brand in gaat lopen delen van de stad gevaar. Het gevaar is reëel. Het is kurk en kurkdroog en het waait flink. Als we gaan wandelen verbazen we ons altijd over de talloze peuken die wij op het pad vinden. Toezicht is moeilijk. Na de vorige brand, zo'n tien, twaalf jaar geleden, zijn er wel brandgeulen gemaakt en er staat hier en daar een brandkraan, maar of daar ook water uitkomt is nog maar de vraag. Op de plaatselijke buis werd met veel ophef en vastbeslotenheid aangekondigd dat er voorzorgsmaatregelen waren genomen en dat het bos onder scherpe bewaking was gesteld. Daar hebben wij op onze ochtendwandeling nog niets van gemerkt.

Met Stavros en Dafne gisteren gegeten op de heuvel van Konstantinoupolitika en gelijk een tafel besproken voor donderdag, wanneer we ons afscheidsetentje geven voor de naaste familie. Ook om de verjaardagen van Menelaos, Savvas en mezelf te vieren. Je hebt er koelte en een geweldig uitzicht over de stad. De gerant is een vriend van Orestes, de zoon van Stavros en Dafne. Zoals altijd informeerde Stavros naar mijn pensioenregeling en voor de zoveelste keer heb ik die uitgelegd. Je zou een ander gesprek met een dichter verwachten. Stella is erg opgetogen over zijn laatste bundel, die nu eens niet over politiek gaat (Stavros gelooft nog steeds in de prediking van Marx), maar over de liefde.

We volgen met enige verbijstering de extra nieuwsuitzendingen over de bosbranden. De teller staat nu op tweeënvijftig slachtoffers. Men gaat ervan uit dat de meeste branden zijn aangestoken. Dat zal met een aantal ook zo zijn, maar achteloosheid, verwaarlozing van de bossen, domheid en de harde wind waardoor geregeld slaphangende elektriciteitsdraden tegen elkaar slaan (met als gevolg een vonkenregen) zijn volgens mij toch de grootste veroorzakers.

Maandag 27 augustus:

Thessaloniki

Uren te laat heeft de politie gisteren de toegangen naar Seïch-Sou afgezet. Gistermorgen werd er nog gewoon gewandeld, hardgelopen en gerookt. Het oude Olympia is op het nippertje en met grote moeite gered, maar volgens de buis lekten de vlammen al aan het museum. We hebben nu tweeënzestig doden. Er is weer een aantal nieuwe brandhaarden bijgekomen. Bij ons heeft het 's avonds geonweerd en hard geregend, waarmee het directe gevaar voor het bos even is geweken. Dat water had beter op de Peloponnesos kunnen vallen en op Evia. Hoorde Conny Keesen op de Wereldomroep, die rapporteerde uit Olympia. Ze sprak van een kurkdroog land, geen enkele voorbereiding en organisatie en de nodige brandstichters. Zojuist meldde het nieuws dat er enkele verdachten zijn opgepakt.

Een stuk over de branden op mijn weblog gezet en met Stella gewerkt aan onze vertalingen van de gedichten van Michalis Pieris. Met tussenpozen luisteren we naar het nieuws of zetten even de tv aan, maar op de laatste zie je nu vrijwel voortdurend beelden van gisteren, eergisteren en zelfs vorige week. Moeten we dat uitleggen als een goed teken? Adriaan Krabbendam stuurt een aardige reactie op mijn stukje over Griekse wijn (Zorgelijke verloedering). De zon gaat onder, de retsina staat koud en de nieuwe buurman speelt een gevoelig lied op zijn klarinet.

Dinsdag, 28 augustus:

Thessaloniki

Kennelijk wordt mijn weblog wel gelezen. Vanmorgen een e-mail van Erik-Jan Harmens. Of hij me 's avonds mocht bellen om in De Avonden iets te vertellen over de bosbranden. Natuurlijk mocht dat en dus heb ik rond kwart voor elf Griekse tijd enkele oppervlakkige en niet bijster snuggere vragen beantwoord. Het niveau viel me wat tegen voor mijn favoriete radioprogramma, maar je kunt niet altijd op zijn best zijn.

Woensdag, 29 augustus:

Thessaloniki

Vanmiddag een oude, maar mooie documentaire over Portugal gezien. Onder andere beelden uit Obidos, waar ik enkele heerlijke dagen doorbracht met Lupius. Ik wil het Stella ooit laten zien en we moeten een keer naar Coïmbra en Tras-os-Montes en Porto. Ik denk aan de boeken van Rentes de Carvalho en de streek waar hij opgroeide, die ik in werkelijkheid wil leren kennen. En aan Over de bergen van Komrij. Ik begrijp nog steeds niet goed wat Lupius tegen dat boek heeft. 'Een slecht boek,' bromt hij, als ik erover begin, maar waarom slecht, dat komt er niet goed uit. In Portugal hebben ook vreselijke bosbranden gewoed. Hier komen de vuurhaarden langzamerhand onder controle. Beelden van tientallen verbrande dieren die nergens meer naartoe konden vluchten. Het zijn niet alleen de mensen die lijden.

Volgens een opiniepeiling gelooft een meerderheid van de Grieken dat de branden het resultaat zijn van een terroristisch complot. Ik kijk er niet van op: je kunt mensen nu eenmaal alles laten geloven en het ontslaat je van je eigen verantwoordelijkheid. Van die weggegooide peuk, dat rondslingerende vuil, de luiheid om je erf te ontdoen van hoog opgeschoten, verdord onkruid, je elektriciteitskabels niet op tijd aan te spannen.

Politieke verdeeldheid continuïteit in Griekse geschiedenis

2011-06-27T22:06:00.005+02:00

Politieke verdeeldheid lijkt een continuïteit in de geschiedenis van Griekenland, in ieder geval van het moderne Griekenland, dat tussen 1821 en 1830 zijn onafhankelijkheid bevocht op de Osmanen. Tijdens de onafhankelijkheidsstrijd vochten de Grieken regelmatig onder elkaar, terwijl Britten, Fransen en Russen te hulp moesten schieten om de onafhankelijkheid te verzekeren. Tijdens de Eerste Wereldoorlog kende het land enige tijd twee regeringen, de officiële in Athene onder leiding van de koning en een van de oppositie in Thessaloniki onder Eleftherios Venizelos. Tot de laatste onder druk van de Geallieerden uiteindelijk de macht over het gehele land kreeg en Griekenland aan de kant van de Britten en Fransen ging deelnemen aan de oorlog. Op dit ogenblik, terwijl het land een buitengewoon diepe economische crisis doormaakt, lukt het evenmin de krachten te verenigen. Verschillende pogingen van premier Papandreou om een regering van nationale eenheid te vormen zijn vooralsnog gestrand op het stugge verzet van de oppositie.

Een dieptepunt bereikte de Griekse verdeeldheid in de burgeroorlog, die in feite al uitbrak tijdens de bezetting van het land in de Tweede Wereldoorlog. De belangrijkste verzetsbeweging, het door de communistische partij (KKE) gedomineerde EAM/ELAS kreeg het in 1943 aan de stok met de rechtse verzetsbewegingen EKKA en EDES, nadat pogingen van de Britten het verzet op een lijn te brengen slechts kortstondig succes hadden. Deze gevechten worden beschouwd als de eerste ronde van de burgeroorlog, die echter pas in alle hevigheid zou uitbreken in 1946, met een derde en laatste ronde. Daarvoor was er uiteraard een tweede ronde, die zich afspeelde in december 1944 en in de geschiedenis bekend staat als de dekemvriana.

Deze kwamen neer op een gewelddadige poging van EAM/ELAS in Athene de macht te grijpen. Na terugtrekking van de Duitsers, in de zomer van 1944, stonden zowel het linkse als het rechtse verzet, waarvan EDES nog als enige belangrijke beweging was overgebleven, onder bevel van de Engelse generaal Ronald Scobie, die met een kleine troepenmacht de uit ballingschap teruggekeerde Griekse regering vergezelde naar Athene. Die regering stond voorlopig onder leiding van Yorgos Papandreou, grootvader van de huidige premier. Daar en in de belangrijkste steden werden Britse garnizoenen gelegerd, die de resten van het Griekse regeringsleger moesten ondersteunen. Een groot deel van het noordelijke bergland was al voor de Duitse terugtrekking eigenhandig door het EAM/ELAS bevrijd, dat daar ook een eigen bestuur had geïntroduceerd. Na veel geharrewar en waarschijnlijk onder Russische druk besloot de KKE, die het zoals gezegd binnen het linkse verzet feitelijk voor het zeggen had, zich coöperatief op te stellen. EAM/ELAS tekenden de zogenaamde Libanon-overeenkomst, waarin ondermeer werd afgesproken dat de beweging begin december 1944 zou demobiliseren en dat men zes ministersposten kreeg in de voorlopige regering, zij het niet op sleutelposities. Uit de manschappen van ELAS, EDES en de uit Egypte teruggekeerde Griekse troepen zou een nieuw regeringsleger worden opgebouwd. ELAS vond echter dat zij binnen de nieuwe organisatie te weinig invloed kreeg en trok de belofte om te demobiliseren in. De Engelsen dreigden hierop met geweld, waarna de EAM-ministers uit de regering stapten. Op 3 december organiseerde het EAM een massabetoging op het Syndagmaplein, die geheel uit de hand liep. De politie opende het vuur en er vielen doden en gewonden. Binnen enkele dagen braken er op verschillende plaatsen in Athene vuurgevechten uit tussen ELAS-strijders enerzijds en regeringsgezinde en Britse militairen anderzijds. Die werden zo hevig dat de Britten overhaast troepen uit Italië moesten laten aanrukken om te voorkomen dat ze onder de voet werden gelopen.

In een poging de partijen te verzoenen reisden Churchill en zijn minister van buitenlandse zaken Eden op Tweede Kerstdag, op het hoogtepunt van de strijd, naar Athene. Er kwam geen einde aan de gevechten, maar wel raakte Churchill onder de indruk van de diepe verdeeldheid over de toekomst van de monarchie. Als tijdelijke oplossing ging hij daarom akkoord met de benoeming van aartsbisschop Damaskinos, een man die kort tevoren nog het onderwerp van een bloemrijke scheldkanonnade door de Britse ijzervreter was geweest, tot regent. Ook ruimde premier Papandreou het veld voor de republikeinse veteraan Plastiras. Hierdoor kon het EAM/ELAS, door de Britten langzamerhand in het nauw gedreven, zonder al te veel gezichtsverlies akkoord gaan met een wapenstilstand. Besprekingen leidden tot de ondertekening van de zogenaamde Varkiza-overeenkomst (12 februari 1945). Het ELAS stemde daarbij toe in het inleveren van zijn wapens. In ruil daarvoor beloofde de regering een amnestie voor politieke misdrijven, het aanpakken van collaborateurs binnen het leger en het politie-apparaat, een garantie voor de democratische vrijheden en tenslotte verkiezingen na een referendum over de toekomst van de monarchie.

Op papier werd in Varkiza heel wat bereikt. De resultaten in de praktijk vielen nogal tegen. De polarisatie tussen het EAM/ELAS en rechts (o.a. royalistische officieren en andere anti-communistische militairen, restanten van het EDES en van de door de Duitsers opgezette veiligheidsbataljons uit de bezettingstijd) bleef toenemen. Het geweld kwam nu vooral van rechts, vooral nadat bekend werd dat een aantal van de 8000 gijzelaars die het ELAS had gemaakt tijdens de gevechten in Athene, om het leven was gebracht. Van de berechting van collaborateurs kwam niets terecht en de regering kreeg geen greep op het geweld tegen aanhangers van links. Er vonden verschillende regeringswisselingen plaats, zonder dat die leidden tot een verbetering van de politieke en deplorabele economische situatie.

De KKE en het EAM/ELAS probeerden zo goed als mogelijk te blijven functioneren. Toen er verkiezingen werden uitgeschreven voor 31 maart 1946, besloten ze deze te boycotten. In de eerste plaats uit woede over de schending van de afspraak dat het referendum over de monarchie voor de verkiezingen zou worden gehouden, niet erna. Bovendien werd van de regering verlangd dat zij eerst een einde aan de rechtse terreur zou maken, omdat in het gewelddadige klimaat van een eerlijke stemming geen sprake kon zijn. Onder Britse druk werden de verkiezingen echter doorgezet.

Vijf maanden later vond het referendum plaats over de toekomst van de monarchie. Er bleek een meerderheid voor terugkeer van de koning te zijn. Kennelijk had een aantal niet-communistische republikeinen toch voor de monarchie gekozen, wellicht uit angst voor het communisme. Op 27 september keerde koning George II terug in Athene. In april van het jaar daarop overleed hij en werd opgevolgd door zijn broer Paul.

De conservatieve coalitie onder leiding van Konstantinos Tsaldaris, die na de verkiezingen tot stand kwam, stak geen vinger uit om het geweld van rechts te beteugelen, maar nam wel maatregelen tegen links. Steeds meer aanhangers van links zochten opnieuw hun heil in de bergen. Een linkse verzetsgroep had al voor de verkiezingen een aanval gepleegd op het dorp Litochoro aan de voet van de Olympos. Er ontstond een geweldsspiraal waarin niet alleen politieke tegenstanders elkaar te lijf gingen, maar waarin soms ook dankbaar gebruik werd gemaakt van de ideologische tegenstellingen om familievetes, dorpsruzies en persoonlijke conflicten te beslechten. In oktober 1946 werd door de guerrilla, waarin de KKE inmiddels volledig de dienst uitmaakte, de oprichting van het Democratisch Leger aangekondigd, dat onder bevel kwam te staan van Markos Vafiadis. Nu was er sprake van een volledige burgeroorlog. Deze is de geschiedenis ingegaan als de zogenaamde derde ronde.

Al spoedig beschuldigde Athene zijn communistische buurlanden van openlijke steun aan de guerrilla. Ook leek het erop alsof de Sovjetunie zijn neutrale standpunt had gewijzigd door steeds luider te eisen dat Engeland zijn troepen uit Griekenland moest terugtrekken. Van een directe steun van Stalin aan de Griekse communisten is echter tot op heden niets gebleken. Of de communistische buurlanden in het begin van de derde ronde hun Griekse geestverwanten al volop steunden is nog maar de vraag. De KKE hinkte zelf op twee gedachten: enerzijds het bewandelen van de parlementaire weg, al had ze die bemoeilijkt door het boycotten van de verkiezingen, anderzijds de gewapende strijd, die haar, althans in de eigen opinie, was opgedrongen door ultra-rechts en de onmacht c.q. onwil van de regering. Dat haar echter door de regering officieel weinig in de weg werd gelegd mag blijken uit het merkwaardige feit dat de KKE pas verboden werd in december 1947. Tenslotte kwam er weliswaar hulp uit Albanië, Bulgarije en vooral Joegoslavië, maar het is opvallend dat de Voorlopige Democratische Regering die in 1947 door de Griekse communisten werd uitgeroepen noch door de Sovjetunie noch door haar satellietstaten werd erkend.

Het slecht getrainde en zwak bewapende Griekse regeringsleger kon, ondanks Britse steun, aanvankelijk nauwelijks tegen het Democratisch Leger op. Het door de wereldoorlog economisch sterk verzwakte Engeland liet in het voorjaar van 1947 weten dat het de hulp aan Athene niet langer kon volhouden. Daarop namen de Amerikanen de fakkel over. Op 12 maart 1947 kondigde president Truman in een dramatische reden in het Congres zijn befaamde doctrine af, op grond waarvan een uitgebreid hulpprogramma aan Griekenland en Turkije werd ingesteld, om het communistische gevaar te keren.

De Amerikaanse economische en militaire steun had tot gevolg dat het Democratische Leger danig in het nauw werd gedreven. Niet alleen de groeiende kracht van het Griekse leger was hier debet aan. De steun voor links, die met name in Noord-Griekenland aanvankelijk aanzienlijk was, nam af, ondermeer door de anti-nationalistische opstelling van de KKE in de kwestie Macedonië en door het overbrengen van zo'n vijfentwintigduizend Griekse kinderen naar het Oostblok 'om veiligheidsredenen'. Ook andere factoren, zoals een gewijzigde strategie en een breuk met Tito, droegen bij tot de uiteindelijke nederlaag van het DL.

De steun die het DL van over de noordgrens ontving stond niet in de schaduw van wat de Amerikanen aan hulp aan Athene gaven. Daarbij kan men zich afvragen of het enthousiasme in het oostblok voor de strijd wel zo groot was als de KKE veronderstelde. Bekend is dat de Sovjetunie in het voorjaar van 1949 aandrong op het staken van de strijd, toen het DL zover was teruggedrongen dat de kans bestond dat Griekse regeringstroepen het eventueel tot in Albanië zouden achtervolgen. De strategie waarop het DL overging, nadat Nikos Zachariadis begin 1949 overnam, bracht het in een aanzienlijk nadeel. Qua bewapening en training was het niet geschikt voor het voeren van een conventionele strijd, waardoor de regeringstroepen de ene slag na de andere wisten te winnen. De keuze die de KKE maakte in het conflict tussen Stalin en Tito, leidde in de loop van 1948 tot een openlijke breuk met de laatste. Als gevolg daarvan sloot Tito in juli 1949 de grens. Over de motieven die aan de keuze voor Stalin ten grondslag lagen, tasten we vooralsnog in het duister. We mogen veronderstellen dat de ideeën van Tito over een Joegoslavische Federatie inclusief Grieks-Macedonië, bij een deel van de aanhang van het DL en de KKE op bezwaren stuitten, hoewel die gedachten door de KKE-leiding uiteindelijk wel werden gesteund. Persoonlijke loyaliteit en ideologische verwantschap van de in Moskou opgeleide KKE-leiding jegens Stalin kunnen zeker een rol hebben gespeeld.

Aan de derde ronde kwam een einde toen het Griekse leger in de zomer van 1949 de laatste resten van het DL verdreef uit de streek van de Grammos en Vitsi. Zij vluchtten over de Albanese grens. In oktober kondigde de uitgeweken KKE-leiding een 'voorlopig einde' van de gewapende strijd aan. Een einde dat uiteindelijk definitief bleek te zijn.

Op de burgeroorlog volgde ruim een decennium van rechts, autoritair, nauwelijks democratisch te noemen bestuur. Begin jaren zestig leek daar, met het opnieuw aantreden van Yorgos Papandreou als premier, een einde aan te komen, maar de democratiseringsbeweging werd ruw onderbroken door de staatsgreep van 21 april 1967 en het daarop volgende kolonelsbewind, dat pas in 1974 ten val kwam. Pas na deze gebeurtenis begon in Griekenland het proces dat leidde tot meer politieke stabiliteit. In een poging dat proces te ondersteunen werd het land in 1981 toegelaten tot de EEG, de huidige EU. Hoewel Griekenland zich ontegenzeggelijk sterk heeft ontwikkeld in de richting van een moderne, westerse democratie, is er aan de diepe politieke verdeeldheid geen einde gekomen. Dat blijkt ondermeer uit de weigering van de Griekse oppositie om deel te nemen aan een regering van nationale eenheid, om de huidige crisis effectiever te kunnen bestrijden.

Literair dagboek: Griekenland (5)

2011-06-25T14:04:00.003+02:00

Dinsdag, 14 augustus 2007:

Thessaloniki

Tijdens onze bergwandeling de nieuwe digitale camera uitgeprobeerd, die we vrijdag hebben gekocht. Mooie landschapsfoto's gemaakt, maar het is even wennen. De cactus op het balkon stond vanmorgen in bloei. Zo'n bloem heeft hij maar één dag, tegen de avond verwelkt zij alweer. Het is een prachtige, witgele bloem. De foto is goed gelukt, de bloem inmiddels alweer langzaam aan het afsterven.

Vraag mij af waarom er in Griekenland geen hangjongeren zijn en waarom er, ondanks de vele bankovervallen, veel minder sprake is van dat blinde, zinloze geweld dat in Nederland en ook Engeland aan de orde van de dag is. Misschien is het een kwestie van tijd, wie weet. Ooit kwam de beschaving vanuit het zuidoosten naar het noordwesten. Misschien dat de barbarij nu een tegengestelde route aflegt.

Donderdag, 16 augustus:

Thessaloniki

Stella heeft vandaag de jaarlijkse routine-onderzoeken ondergaan naar borst- en baarmoederhalskanker. De uitslag komt volgende week. Alleen heeft ze geen bloedonderzoek gedaan, omdat haar vaste dokter nog met vakantie is. 'Dat doe ik wel met Kerst,' zei ze, 'de uitslag is toch altijd goed, dus zo nodig is het niet.' Daarna hebben we gegeten bij het Varken. Ik gestoofde aubergines, courgettes, paddestoelen en paprika's in een lekkere saus, omdat ik geen zin in vlees of vis had. Stella kolios, een vis die in augustus het best schijnt te zijn. De wijn van het vat was van Aïdarini, Stella's oud-leerling uit Goumenissa.

Zondag, 19 augustus:

Thessaloniki

Op de berg stak een mooie schildpad op zijn gemak de weg over. Even dachten we eraan om hem mee te nemen voor Marina, maar we hebben Kobus toch maar ongestoord verder laten wandelen. Hij is op de berg beter op zijn plaats dan op een stadsbalkon.

Dinsdag, 21 augustus:

Thessaloniki

Stella is naar tandarts Zogakis. Ik heb ondertussen in de Vima de artikelen gelezen over de grote Byzantiumtentoonstelling die vanaf oktober 2008 in de Royal Academy in Londen wordt georganiseerd en over de reisbeschrijving van Pausanias, uit de 2e eeuw. Na een jaartje les van Stella kan ik de Griekse kranten nu heel behoorlijk lezen.

Donderdag, 23 augustus:

Thessaloniki

Het wereldnieuws uit Nederland is weer echt zoals het hoort: diep provinciaal. Een juffrouw van een Nederlandse ambassade, ergens in een ver land, beschuldigt Kamerlid Harry van Bommel van 'seksuele intimidatie.' Hij zou gezegd hebben dat ze er wel leuk uitzag. Vroeger noemden ze zo iemand een trut van Troye en ging men over tot de orde van de dag. Verder wil de overheid leraren opleiden tot geheim agenten, die de radicale islam te lijf moeten gaan en de slavernijlobby roept weer eens dat er meer aandacht moet komen voor hun inmiddels minimaal honderdvierenveertig jaar oude leed. Men denkt daar nog steeds een bedragje uit te kunnen slaan. Ik denk dat ik, als derde generatie slachtoffer van de spoorwegstaking van 1903 en de daarop volgende worgwetten, levenslang vrij reizen met de NS ga eisen. Ondertussen loopt de temperatuur hier alweer op tot tegen de veertig graden.

Vrijdag, 24 augustus:

Thessaloniki

We zijn een dagje naar Theodósia geweest, met Menelaos, Savvas en Fotini. De boomgaard en de tuinen bewaterd. Door de grote hitte lagen ze er wat dor bij, maar de fruitbomen doorstaan dat wel. Het huis stond er verzorgd bij nu de veranda's zijn aangesmeerd en het houtwerk opnieuw in de verf is gezet. Door de dubbele pannenlaag isoleert het dak heel goed en is het op het heetst van de dag nog aangenaam koel binnen. Koffie gedronken onder de reusachtige vijgenboom uit Stella's gedicht Theodósia. Aan het einde van de middag naar het restaurant van Takis gereden, beneden het dorp, aan de weg van Thessaloniki naar Serres, en daar gegeten. De wijn van het vat kwam van neef Yannis Tavatidis. Takis vertelde dat Savvas z'n tavli-maatje Alekos, de bohémien die aan het begin van de weg naar het dorp in een oude vrachtwagen woonde, midden in zijn kruidentuin, zondag is overleden aan een hartaanval. Hij had het al een paar dagen benauwd, maar weigerde naar een dokter te gaan.

Thuis op het nieuws de score wat de bosbranden betreft. We hebben er nu zo'n honderddertig zegt de buis, waarvan een deel onblusbaar vanwege het ontoegankelijke terrein en de harde wind. Er zijn veel dorpen en hele landstreken verwoest, vooral op de Peloponnesos. De noodtoestand is daar uitgeroepen en behalve de brandweer is het leger ingezet. Honderddertig branden op een dag. Zelfs iemand als ik, die niet gelooft in de complottheoriën die hier altijd direct de kop opsteken, begint te denken dat het niet allemaal toeval kan zijn.

Literair dagboek: Griekenland (4)

2011-06-19T17:18:00.002+02:00

Dinsdag, 31 juli 2007:

Thessaloniki

Vanmorgen de kleine Marina op bezoek. Menelaos bracht haar rond half elf en haalde haar om één uur weer op. Schat van een kind. Slim, gezeglijk, mooi. Ze leek het naar haar zin te hebben bij thea Stella en theos Kornilios. Ze heeft geschilderd, op de computer familiefoto's en foto's van Dordrecht bekeken en honderduit gekletst. Toen haar vader kwam wilde ze nog lang niet weg. Morgen vertrekt ze met Zina en haar vader naar opa en oma in Doxato, voor de rest van de zomervakantie.

Het pakket boeken dat ik uit Dordrecht verstuurde is, na drie weken, aangekomen. Alles keurig en onbeschadigd. Scheelde nog meer gesjouw.

Woensdag, 1 augustus:

Thessaloniki

Alweer vroeg op de berg. Om kwart voor acht waren we boven bij het kapelletje. Op de terugweg zagen we dat de vrijwilligers die het bos onderhouden een stapel afvalhout aan het opruimen waren. We hebben ook maar even geholpen. Als je grofvuil hebt kun je dat gewoon op afspraak voor de deur leggen, dan haalt de gemeente het op, maar er zijn nog altijd mensen met een IQ van 75 die het in een aanhanger laden en ermee naar het bos rijden om het daar te dumpen.

Donderdag, 2 augustus:

Thessaloniki

Het artikel voor Lychnari over Makarios afgemaakt en aan Stella laten lezen, die er zeer tevreden over was. Vanmiddag heb ik het naar de redactie gemaild. Een dag voor zijn dertigste sterfdag en twee en een halve week voor de deadline, maar dan ben ik er vanaf. Ik houd er niet van om alles op het laatste ogenblik te laten aankomen.

Zondag, 5 augustus:

Thessaloniki

Er valt een gestadige regen uit een effen, grauwe lucht. Goed voor de natuur, goed tegen de bosbranden, goed voor de waterbekkens, maar het is zo wel een heel erg Hollandse zondagmiddag. Begonnen met het persklaar maken van Laaglandse Poëzie voor Ballustrada. In een van de gedichten van Jana Beranová staat een vreemde wending. Het boek waaruit het komt staat in Nederland. Ik heb haar het gedicht per e-mail gestuurd met de vraag om te controleren of het klopt. Als het antwoord binnen is stuur ik de zaak door naar Zeeland. E-mail is soms een groot gemak, maar de verbinding is erg traag, daarom zit ik maar weinig op het internet.

Woensdag, 8 augustus:

Thessaloniki

Leuke dag gisteren. Nicht Karin met haar man Hugo en de kinderen op bezoek. Ik heb ze met groot plezier de stad laten zien. Het zijn mensen met echte belangstelling voor het land. Het Archeologisch Museum (na de recente verbouwing mooi geworden), lunch bij Xarchakos, de Witte Toren, de Agia Sofia, de markt van Modiano. Vandaar via het Navarinoplein en de opgravingen in de Gounarisstraat naar de Rotunda, die zoals gebruikelijk was gesloten. Op het terras bij een studentencafé wat gedronken, daarna thuis pizza gegeten. De kinderen onvermoeibaar en vol met vragen, vooral Tobias, die erg geïnteresseerd is in Griekse geschiedenis. Meestal lopen ze er in die leeftijd maar wat verveeld bij, met hun hoofd bij andere dingen.

De inleiding geschreven bij Laaglandse Poëzie, maar ik stuur het bestand pas op als we terug zijn. De internetverbinding is zo traag en ik wil me niet nodeloos ergeren. Kan het stuk bovendien nog een beetje rijpen.

Zondag, 12 augustus:

Thessaloniki

Ik oog niet bepaald Grieks, maar om de haverklap wordt me de weg gevraagd. Soms begint iemand op straat ook spontaan een praatje. Ik liep gistermorgen met een bijzettafeltje onder mijn arm naar huis, opgehaald bij de timmerman in de Vassiliadisstraat, die het voor ons gelijmd had, toen een oude baas, die van de laïki, de buurtmarkt, kwam, me aansprak. Hij begon over het klimaat in onze wijk, Ano Toumba. Van het een kwam het ander en tenslotte hebben we wel zo'n twintig minuten heel gezellig staan babbelen.

Men zegt te zijn begonnen aan de bouw van de metro. Er is weer een gat in de Egnatia gemaakt, net als een aantal jaren geleden. Dat heette 'het gat van Kouvelas,' naar de toenmalige burgemeester. Na anderhalf jaar werd het weer dichtgemaakt, zonder dat er iets was gebeurd. Ik vrees dat het jaren gaat duren, als er iets van terechtkomt. De voortvarende arbeidersmassa bestond uit vijf man. Drie waren aan het ijzervlechten, de andere twee liepen belangrijk te doen. Komt er echt een metro of wordt dit 'het gat van Papayorgopoulos'?

Mededelingen

2011-06-17T13:24:00.012+02:00

In het jongste nummer van de literaire periodiek Ballustrada een gedicht en een beschouwing over dichter Wim de Vries van mijn hand.

Losse nummers: 12.50 euro

Bestellen: avdveeke@zeelandnet.nl

In het jongste nummer van Lychnari, verkenningen in het Griekenland van nu, publiceer ik een bespreking van het boek Tabaksblad & staaldraad van Emine Osmanoglou-Hakioglou.

Losse nummers: 9.20 euro

Bestellen: marietje.wennekendonk@attica.nl

In het jongste nummer van DiEP, cultuur-historisch magazine voor Dordrecht en de regio, staat een artikel van mij over veertig jaar Stichting Produktiegroep Bobby Kinghe.

Losse nummers: 5.95 euro

Bestellen: diepmagazine@dordrecht.nl

In het jongste nummer van de Poeziekrant staat een bespreking van het door mij vertaalde Het bal in de inrichting van de Schotse romancier en dichter John Burnside.

Losse nummers: 9 euro

Bestellen: w.tibergien@poeziecentrum.be

Verder in deze tijdschriften veel meer literatuur, geschiedenis en Griekenlandinformatie. Allen zeer aanbevolen!