Houtkachel

Op het ogenblik ben ik hard aan het werk aan deel tien van mijn serie literaire-dagboeken. Ik ben aangeland bij begin jaren negentig. De jaren dat Stella nog in Düsseldorf werkte, waardoor we in de praktijk een weekendhuwelijk hadden, en 's zomers en met Kerst onze reizen naar Griekenland maakten. In de zomer van 1991 voor het eerst met de auto, via Duitsland, Zwitserland naar het Italiaanse Ancona en vandaar met de boot over de Adriatische Zee. Het was de tijd dat je nog Duitse marken, Zwitserse franken, Italiaanse lires en Griekse drachmen op zak moest hebben tijdens zo'n reis, betaalpasjes nog niet bestonden en je buitenlands geld haalde bij een bank met een betaalcheque.

's Winters namen we het vliegtuig. De kerstvakantie was te kort voor een lange rit door Europa. Mijn schoonvader woonde in die jaren voornamelijk in Theodosia, het dorp waar hij als elfjarig kind was terechtgekomen na de gedwongen volkerenuitwisseling in 1923 een gevolg van de Grieks-Turkse oorlog (1919-1923). Hij had problemen met zijn longen en de zuivere berglucht was beter voor hem dan de uitlaatgassen in de stad. De foto is genomen tijdens een decemberbezoek aan Theodosia halverwege de jaren negentig. Ik was er samen met Stella en haar oudste broer Savvas. Het was een koude dag, er lag sneeuw in het dorp, maar de houtkachel, de xilosoba, stookte de kamer heerlijk warm.

Eergisteren kwam het bericht dat Savvas, na een strijd van twee jaar tegen kanker, in zijn slaap is overleden. Hij heeft Stella negentien jaren overleefd. Het huis in Theodosia staat leeg, mijn jongste zwager woont met zijn vrouw in de buurt van Drama en komt er maar zelden. De weinige keren dat ik er kom is als ik met familie Stella's graf bezoek. Dan zie ik het langzame verval van het dierbare huis in dat afgelegen dorp. Ik denk aan de onvermijdelijkheid der dingen.

Foto's: archief Kees Klok & auteur 

Dordrecht-Thessaloniki/ Ντόρντρεχτ-Θεσσαλονίκη

In de jaren negentig hadden we enkele malen een leerlingenuitwisseling tussen de vwo-afdeling van mijn school, toen de scholengemeenschap Noordendijk in Dordrecht en de Piramatiko Scholeio van de Aristotelesuniversiteit in Thessaloniki. Leerlingen logeerden bij leerlingen, collega's bij collega's. Een van die collega's was onze huwelijksgetuige (koumbara in het Grieks) Anastasia, een van Stella's beste vriendinnen. De foto is genomen op een avond dat de deelnemende collega's waren uitgenodigd op een etentje bij Anastasia en haar man Socrates. Het was een mooie avond met heerlijk eten en prachtige, Griekse wijnen.

De uitwisselingen waren een groot succes. Van enkele oud-leerlingen hoorde ik dat ze nog lange tijd contact hadden met de Grieken waaraan ze waren gekoppeld. Helaas kwam er vrij plotseling een einde aan toen de gemeente Dordrecht het nodig vond een mevrouw met slechts een derdegraads bevoegdheid biologie als rector aan te stellen. Ze had totaal geen benul van het nut van de uitwisselingen, het ervaren en leren van een andere cultuur, het communiceren in een vreemde taal, in dit geval het Engels, om maar enkele voor de hand liggende zaken te noemen. Nee, ze vond een skireis voor de leerlingen oneindig veel belangrijker, er ging daarom een streep door de uitwisseling. Gelukkig hebben ik de foto's en de herinneringen nog.

Τη δεκαετία του 1990, πραγματοποιήσαμε αρκετές ανταλλαγές μαθητών μεταξύ του προπανεπιστημιακού τμήματος (VWO) του σχολείου μου -τότε της Σχολικής Κοινότητας Noordendijk στο Ντόρντρεχτ- και του Πειραματικού Σχολείου του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου στη Θεσσαλονίκη. Οι μαθητές έμειναν με τους μαθητές και οι συνάδελφοι με τους συναδέλφους. Μία από αυτούς τους συναδέλφους ήταν η κουμπάρα μας, η Αναστασία, μια από τις καλύτερες φίλες της Στέλλας. Η φωτογραφία τραβήχτηκε ένα βράδυ που οι συμμετέχοντες συνάδελφοι ήταν προσκεκλημένοι σε δείπνο στο σπίτι της Αναστασίας και του συζύγου της Σωκράτη. Ήταν μια υπέροχη βραδιά με νόστιμο φαγητό και όμορφα ελληνικά κρασιά.

Οι ανταλλαγές σημείωσαν μεγάλη επιτυχία. Άκουσα από αρκετούς πρώην μαθητές ότι παρέμειναν σε επαφή για μεγάλο χρονικό διάστημα με τους Έλληνες με τους οποίους ήταν μαζί. Δυστυχώς, έληξαν ξαφνικά όταν ο δήμος του Ντόρντρεχτ έκρινε απαραίτητο να διορίσει μια γυναίκα με μόνο τίτλο διδακτικής τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στη βιολογία ως πρύτανη. Δεν είχε καμία ιδέα για τη χρησιμότητα των ανταλλαγών, βιώνοντας και μαθαίνοντας για έναν άλλο πολιτισμό ή επικοινωνώντας σε μια ξένη γλώσσα -στην προκειμένη περίπτωση, τα αγγλικά- για να αναφέρουμε μόνο μερικά προφανή πράγματα. Όχι, θεωρούσε μια εκδρομή για σκι για τους μαθητές απείρως πιο σημαντική, οπότε η ανταλλαγή ακυρώθηκε. Ευτυχώς, έχω ακόμα τις φωτογραφίες και τις αναμνήσεις.

Foto: archief auteur

Juf & meester

Een van de leerkrachten van de buurtschool is een oud-leerlinge van me. Ik ontmoette haar met haar klasje, ik schat groep drie, bij de bakker om de hoek. Een stuk of vijftien onbevangen en nieuwsgierige jongens en meisjes, die de juf al een beetje oud vinden, dus haar meester moest wel heeeel erg oud zijn. Het is maar vanuit welk perspectief je de zaak bekijkt. Ik herinner me een van onze klasgenoten op de middelbare school die er mee zat dat hij verkering had met een meisje dat twee jaar ouder was. Of dat eigenlijk wel kon? Hoe meer de jaren vorderen, hoe minder dat soort dingen een rol speelt. Misschien alleen nog als een popster van bijna tachtig het aanlegt met een meisje van twintig.

De kindertjes gedroegen zich braaf terwijl de juf inkopen deed. Daarna kreeg iedereen een koekje van de bakker, ook die heeeel oude oud-meester van de juf. Mooi dat bij alle titelinflatie (tegenwoordig heeft een basisschool leraren en leraressen in plaats van schoolmeesters en -juffen) die oude termen gewoon in gebruik zijn gebleven. Je hebt de juf, de meester en misschien ook nog wel de kwekeling en daarmee basta. Hoewel, over die laatste term twijfel ik, misschien heet de kwekeling tegenwoordig wel stagiair, al hoop ik van niet.

Toen ik in het onderwijs begon, aan een lagere school in Hendrik-Ido-Ambacht, was ik drieëntwintig. Ik had een derde klas, tegenwoordig is dat groep vijf. Die kinderen waren gemiddeld negen jaar. Dat betekent dat ze nu gemiddeld eenenzestig zijn. Een heel enkele keer zie ik er nog weleens eentje, soms met een kleinkind. Het leeftijdsverschil is zo goed als verdwenen, al spreken ze me nog wel aan met meester Klok. Eigenlijk is dat raar, toen ze les van me kregen zeiden ze meester Kees, maar de tijden veranderen, dat ligt aan de onvermijdelijkheid der dingen.

Foto: auteur

Godgeklaagd

Je mag de herten in park Merwesteijn niet meer voeren, geloof ik. Dat zou slecht voor de beesten zijn. Ik neem dat direct aan, ik heb op school heel slecht biologie gehad dus ik wil het niet beter weten, maar in mijn kindertijd gold dat nog niet. We trokken regelmatig met onze moeder, oma of allebei naar het park, beladen met spliterwten voor de duiven en brood voor de herten. Die duiven waren zo tam dat ze vaak uit je hand aten, de herten hadden altijd wel zin in een broodje oudbakken. Op de foto sta ik bovenaan op het hek (wit overhemd) met links mijn neef Brian en rechts zijn broer Geoffrey. Neef John, de jongste, zit in de kinderwagen en het meisje dat aan komt hollen is mijn zusje Marja. Wie het kind helemaal links is, weet ik niet. Misschien toevallig op de foto terechtgekomen.

Hoewel ik zelden meer in het park kom (als je geen kinderwagen voortduwt of een hond aan de lijn hebt ben je in deze malle tijden in een park al gauw een verdacht figuur) ben ik blij dat het hertenkamp er nog steeds is. Een paar jaar geleden had een of ander clubje ambtenaren in Den Haag bedacht dat hertenkampen dienden te verdwijnen. Gelukkig is dat idee van tafel, hoewel er vast nog wel een van dierenwelzijn bezeten zot zal rondlopen die dat jammer vindt. Voeren is er dus allang niet meer bij. Ook schijn je de meeuwen in de Dordtse havens geen brood meer te mogen toewerpen, maar dat is weer een ander hoofdstuk.

Ik schat dat de foto niet al te lang voor 1960 is gemaakt, in een heel ander Dordrecht dan we nu kennen. De stad stond toen aan het begin van de verschrikkelijke periode die 'stadssanering' wordt genoemd. Een project vol kaalslag en verwoesting, op grond van een stedenbouwkundig concept dat een totaal gebrek aan respect toonde voor de historie van de stad. Er was weliswaar veel verkrotting die nodig moest worden aangepakt, maar de wijze waarop dat gebeurde is nog steeds godgeklaagd. We mogen het gemeentebestuur dat halverwege de jaren zeventig aantrad, grotendeels PvdA, dankbaar zijn dat ten lange leste het roer werd omgegooid, zodat na het onnodige verlies van te veel iconische gebouwen het havengebied nog altijd ligt te schitteren en we in de vorm van de Hofstraat een pareltje van geschiedvervalsing hebben. Laten we alsjeblieft altijd op onze hoede zijn voor overambitieuze, megalomane bestuurders en stedenbouwkundigen. Ik moet even denken aan het Maasterras dat in de toekomst dreigt.

Foto: archief auteur

Bedankt opa!

Deze maand is het zestig jaar geleden dat mijn grootvader van moederskant overleed, zes dagen voor mijn vijftiende verjaardag. Toch kan ik mij opa zo voor de geest halen, ik hoor in gedachten ook nog zijn stem, zoals ik alle stemmen hoor van overleden vrienden en familie, vooral die van Stella, die nog weleens in dromen tegen mij praat. Er is al veel over geschreven en gesproken, maar het geheugen is een van de wonderlijkste zaken die de mens bezit, mooi maar verraderlijk. Je loopt voortdurend het risico dat je geheugen je op het verkeerde been zet. Toch weerhoudt dat me er niet van af en toe een herinnering op te halen.

Geur schijnt een sterk middel te zijn om herinneringen op te roepen. De geur van koffie brengt me onmiddellijk naar de voorraadzolder van mijn opa's kruidenierswinkel. Op die zolder stond een forse koffiemolen, die regelmatig werd gebruikt om de voorraden in de winkel aan te vullen. Ik heb het nu over de late jaren vijftig voor wie niet anders weet dan dat koffie in de supermarkt wordt verbouwd. Als ik als kind bij mijn grootouders logeerde, moest ik via die zolder naar het logeerkamertje. Ik krijg bij koffiegeur nog altijd een gevoel van geborgenheid. Opa in zijn vaste fauteuil, waar niemand anders van de familie het waagde in te gaan zitten, met een sigaar, een borreltje en een pak fantastische zeemansverhalen uit zijn jeugd. Oma altijd zorgzaam en niet ver van de snoeppot, waaruit ze gul verdeelde.

Dankzij opa ga ik niet, zoals tegenwoordig de mode is, als een soort kladblok vol tatoeages door het leven. Als zeeman had hij een anker op zijn linkerhand laten zetten. Als mijn neefjes en ik met opa gingen wandelen langs de Dordtse havens, tekenden we met ballpoint ook een anker op ons hand, maar op een dag zei hij: 'Neem nooit echt zo'n ding, je raakt het kreng de rest van je leven niet meer kwijt.' In die dagen kende men nog geen lasertechniek. Ik ben mijn grootvader nog altijd dankbaar voor die wijze raad, zeker als ik op zomerdagen vanaf het terras van de stamkroeg tientallen uitzinnig bekladde armen en benen voorbij zie komen.

Foto: archief auteur

Koning Alcohol

Goede vriend R. is naast veel andere dingen ook sommelier en aldus een groot wijnkenner. We raadplegen hem nog weleens als het gaat om een tintelende begeleiding van de maaltijd. Toch twijfel ik een enkele maal aan zijn wijze oordeel. Hij beweert bijvoorbeeld dat een fruitvliegje in de wijn de smaak onmiddellijk bederft. Ik twijfel aan dat vermogen van het nietige diertje, want als ik er weer eens eentje heb gered uit mijn glas, iets wat niet meevalt, want je wil zo'n beestje er toch levend uithalen, en vervolgens een slok neem, proef ik geen enkel verschil.

'De alcohol golft over de bladzijden', of iets van gelijke strekking, schreef een criticus een paar jaar geleden over een van mijn delen literair-dagboek. Dat was in de tijd dat ik nog volop bier dronk. Daar ben ik eigenlijk al jaren geen echte liefhebber meer van. Een enkele maal begin ik de namiddag in de stamkroeg met een Guiness of een ander donker bier, mits die andere donkere bieren op een beschaafde temperatuur en niet ijskoud worden geserveerd, maar pils mag me al heel lang niet meer bekoren.

Met het vorderen der jaren passen de smaakpapillen zich aan, denk ik. Ik zal het eens aan medische vriend C. vragen. Tegenwoordig drink ik het liefst rode wijn. Tot besluit van de avond ben ik ook vaak in voor een metaxa, een ouzo, een tsipouro, een vecchia romagna, een whisky of een onovertroffen korenwijn XO van de Dordtse firma Rutte. Dit alles nooit door elkaar en in bescheiden mate, anders stuurt de Gezondheidsraad de betuttelbrigade op je af.

Koning Alcohol is mijn vriend zolang ik hem om mijn vinger kan winden in plaats van andersom en dat wil ik nog lang zo houden. Ik word alleen nu en dan wat slaperig van een glaasje, maar dat word ik van de televisie ook, wat geen reden is om het ding de deur uit te doen. Ik ben zelfs bang dat de televisie heel wat erger is dan de alcohol. Een paar dagen geleden besloot ik naar de voetbalwedstrijd Marokko-Frankrijk te kijken. Ik hoopte op winst voor Marokko, maar toen ik, gezeten in mijn comfortabele fauteuil (die ik van een tante heb geërfd en die ooit in de villa van de familie Lips op de Singel stond, waar ze jaren dienstbode was, maar dit terzijde) wakker werd, kon ik nog net de Fransen zien juichen vanwege de 2-0 overwinning. Het glas metaxa dat ik had ingeschonken stond nog onaangeroerd naast me. Dat was een hele troost.

Foto: Cees Kloosterman

Weg van de waan

Soms, bijvoorbeeld op een zomerdag als deze, heb ik even geen zin in het hier en nu, in de waan van de dag, in het gezeur over de 'hitte' als de temperatuur eens een keertje hoger dan dertig graden wordt, in het dagelijkse nieuws over Israël, dat door niemand gehinderd moordt en brandschat in Libanon en Gaza en dat hard bezig is het wankele vredesakkoord tussen de VS en Iran te saboteren, zodat die zinloze oorlog daar nog een poosje door kan gaan. Ik heb ook geen zin in het voortdurende, valse geleuter over immigratie, die van alle problemen in Nederland de oorzaak zou zijn, terwijl iedereen die in het afgelopen decennium weleens een krant heeft gelezen of een journaal heeft gezien kan weten dat de grote schuldige aan de talloze problemen die maar onopgelost blijven de vier opeenvolgende kabinetten Rutte zijn, met als nabrander het totaal mislukte kolderkabinet-Schoof.

Als ik geen zin in dat alles heb, trek ik me het liefst terug in het verleden, de geschiedenis in het algemeen en die van mezelf in het bijzonder. Ik heb zojuist de radio, met het gemauw over extreme hitte en code dit of code dat afgezet en bevind me ineens in Schotland in het voorjaar van 2007. Ik was op reis met Stella om John Burnside, de geniale Schotse dichter en romancier (zoals veel geniale mensen veel te jong gestorven), te bezoeken in verband met een door mij vertaalde bloemlezing uit zijn werk, die later bij Uitgeverij Liverse zou verschijnen onder de titel Het bal in de inrichting.

Het was prettig voorjaarsweer. Van de beruchte Schotse regens merkten we niets. We spraken John op de universiteit van St. Andrews, waar hij hoogleraar literatuur was, en gingen daarna met hem uit eten. We bezochten charmante vissersdorpjes aan de Firth of Forth en we namen een dagje de trein naar een zonnig Edinburgh. Stella was vaak moe en voelde zich niet helemaal senang, wat wij weten aan de aircondition aan boord van de veerboot die ons van Europoort naar Hull had gebracht. We hadden geen idee dat toen de kanker zich al in haar maag had genesteld.

Na ons verblijf in Fife deden we Newton-le-Willows aan, het dorp in Merseyside waar mijn oudste neef en collega historicus Brian woont. Merseyside, ach zo heet het sinds de provinciale herindeling van jaren geleden, maar voor onze familie is het nog gewoon Lancashire, we zijn niet zo van veranderingen. Een van de ergste gruwels die ik me kan voorstellen is dat mijn stad, Dordrecht, nog eens onderdeel wordt van 'Drechtstad', zo'n conglomeraat van Dordt en enge plekken aan de overkant van de rivier, zoals het criminele Zwijndrecht en het PVV-dorp Papendrecht, maar dit terzijde.

We overnachtten in Newton in The Kirkfield Hotel, dat toen nog Kirkfield's Private Hotel heette, in een nette, maar benauwd kleine kamer met uitzicht op de begraafplaats bij de kerk van St. Peter, waar mijn oom en tante liggen. Achter de kerk is een romantisch park, waar ik ooit met een van mijn eerste liefdes, een buurmeisje uit Birleystreet, uit wandelen ging. Bij een familiebezoek hoort een etentje bij The Gates of India, inderdaad een India's restaurant. Dat was de dag voor vertrek. De volgende dag moesten we naar Hull voor de terugtocht naar het vaderland. Voor we wegreden haalden we nog snel even fish-and-chips op de Highstreet, ook een traditie. The Gates of India, fish-and-chips, allemaal veel aangenamer dan die kop van Trump, verpester van het wereldkampioenschap voetbal, dagelijks op de buis.

Foto: Stella Timonidou